حقوق خانواده 1

 

 

حقوق خود را بهتر بشناسیم

حسن علیرضایی

 

پیشگفتار

خانواده، پناهگاه انسان اجتماعی است، محل امنی که به دلخواه خود آنرا انتخاب می کند تا جایی برای آرامش داشته باشد.عادت و رسم های اجتماعی واخلاق، محافظ و قوام دهندۀ این جمع مقدس هستند.در این زمینه، نباید نقش حقوق را در تنظیم روابط خانواده انکار کرد؛ زیرا اختلاف امری ممکن در امور خانوادگی است. و کسانی هستند که تنها با ابزار قانون یا زور، تسلیم می شوند ودرباره آنهاتنها قانون می تواند نظم و عدالت را برقرار کند.

از این رو، امروزه حقوق خانواده، از مهمترین شاخه های حقوق مدنی به شمار می رود که در دانشکده های حقوق، تدریس می شود و از لحاظ عملی هم مورد نیاز شدید حقوق دانان ،قاضیان و وکلای دادگستری است. با اینکه ریشه های اصلی حقوق خانواده در ایران، در فقه شیعۀ دوازده امامی است؛ اما دستخوش تغییر و تحوّلات بسیاری شده است. به هر حال، قانون جدید حمایت از خانواده، دارای نوآوری های جدید و قابل توجّهی است که نیاز به بررسی دارد.

با توجّه به این مقدّمه، در این نوشتار، برآنیم تا با بیان روان، به شرح مختصر قانون خانواده و استخراج نکات کاربردی آن پرداخته و به این وسیله،عموم مخاطبان را تا حدودی به حقوق و وظایف خود در این راستا آشنا نماییم. روشن است که: آشنایی هرچه بیشتر زن و شوهر از حقوق و وظایف خود، ضمن آن که از دامنۀ اختلاف ها در کانون خانواده می کاهد، بر رونق و نشاط و الفت و سکون زوجین -  که همان هدف اصلی ازدواج است - می افزاید.

آنچه در این گفتار آورده می شود، برگرفته از کتابهای: حقوق خانواده(اثر دکتر کاتوزیان)،حقوق مدنی (اثر: دکتر حبیب الله طاهری - دکتر امامی)، مختصر حقوق خانواده ( دکتر صفایی -دکتر امامی)، شرح قانون مدنی(سیدعلی حائری شاه باغ)، تفسیر قانون مدنی ( دکتر سید مرتضی قاسم زاده- حسن ره پیک - عبد الله کیایی) می باشد که در جای خود و با توجه به نوع مطلب برگرفته شده، به منبع آن اشاره خواهد شد.

 

الف)مفهوم خانواده:

1-مفهوم عام:عبارت است از گروهی مرکب ازشخص وخویشان نسبی و همسر او (گروهی که از یکدیگر ارث می برند).

2-مفهوم خاص: عبارت است از زن و شوهر و فرزندان تحت سرپرستی آنها که معمولا با هم زندگی می کنند و تحت ریاست و مدیریت شوهر و پدر هستند.

...

کتاب هفتم :در نکاح و طلاق

ماده 1034: هر زنی را که از موانع نکاح،خالی باشد می توان خواستگاری کرد.

تعریف نکاح:

قانون مدنی، واژه «نکاح» را به خاطر وضوح و روشن بودن آن، تعریف نکرده است .نکاح در لغت، عبارت است از: عمل مخصوص زناشویی. و در اصطلاح، عبارت است از: رابطۀ حقوقی و عاطفی که به وسیلۀ عقد، بین زن و مرد، حاصل می شود و به آنها حق می دهد که با یکدیگر زندگی کنند. مظهر بارز این رابطه، حقّ تمتّع جنسی است[حقوق خانواده، سید مصطفی محقق داماد، ص 22].

حکم فقهی نکاح:

نکاح نسبت به فردی که مایل بوده و اگر اقدام نکند، مرتکب گناه می شود، واجب و نسبت به کسی که به این حد نرسیده، مستحبّ موکّد و نسبت به کسی که یقین دارد اگر ازدواج کند برای امر معاش خود و همسرش مجبور خواهد بود، مرتکب جرم و گناه شود، حرام است.

تعریف خواستگاری:

«خواستگاری»، عبارت است از پیشنهاد زناشویی از طرف مرد به زنی که بتواند با او ازدواج کند. این امر، همیشه از ناحیۀ مرد، انجام می شود نه زن. در اصطلاح فقه، به خواستگاری «خطبه» گفته می شود.

چند نکتۀ مهم در خواستگاری:

1- خواستگاری از زنی که شوهر ندارد و در عده دیگری نیست، به صراحت یا کنایه، جایز است.

2- خواستگاری از زنان شوهر دار، به صراحت یا کنایه، حرام و ممنوع است.

3- خواستگاری از زنی که در عدّۀ رجعیّه است از طرف غیر شوهر، به صراحت یا کنایه، حرام و ممنوع است.

4- خواستگار یا زنی که در عدّۀ سه طلاقه است، از طرف شوهر به صورت کنایه، جایز است؛ امّا به صراحت از طرف شوهر و بقیۀ افراد، حرام است.

5- خواستگاری از زنی که به علّت لعان یا علت های دیگر، در عدّۀ طلاق است، به صراحت یا کنایه از طرف شوهر و به صراحت از طرف سایر افراد، حرام و ممنوع است.

6- خواستگاری از زنی که در عدّۀ طلاق بائن است، یا زنی که نکاحش فسخ شده، توسّط شوهر، به صراحت یا کنایه، و توسّط دیگران فقط به کنایه، جایز است.

7-خواستگاری از زنی که در عدّۀ وفات است، به کنایه جایز و به صراحت ممنوع است.

8-خواستگاری از نامزد دیگری حرام است؛ ولی اگر زن قبول کرد، نکاح، صحیح است.[تفسیر قانون مدنی، دکتر سید مرتضی قاسم زاده - دکتر حسن ره پیک- دکتر عبدالله کیایی].

9-موارد ممنوعیت فوق، در صورتی است که مرد به مانع داشتن زن، آگاه باشد. در غیر این صورت، از موضوع مورد بحث، خارج است.

ماده 1035: «وعدۀ ازدواج، ایجاد علقۀ زوجیت نمی کند، اگرچه تمام یا قسمتی از مهریّه - که بین طرفین برای موقع ازدواج، مقرّر گردیده - پرداخت شده باشد. بنابراین، هر یک از زن و مرد، مادام که عقد نکاح جاری نشده، می تواند از وصلت، امتناع کند. وطرف دیگر، نمی تواند به هیچ وجه، او را مجبور به ازدواج کرده، یا از جهت صرف امتناع از وصلت، مطالبۀ خسارتی نماید».[حقوق مدنی، ج5 ، ج 3؛ حبیب الله طاهری، ص43].

 

نکات مهم درباره وعدۀ ازدواج و نامزدی:

1-نامزدی یا وعدۀ ازدواج ،نوعی قرداد است که بین دو نفر، به منظور ازدواج در آینده، بسته می شود.[مختصر حقوق خانواده، دکتر سید حسین صفایی- دکتر اسد الله امامی، ص40].

2-نکاح، تنها با اجرای صیغۀ عقد، تحقق می یابد، و قبل از آن، هیچ نوع رابطۀ حقوقی بین طرفین، به وجود نمی آید.[حقوق مدنی،ج5 ؛ طاهری، ص46].

3-چون نکاح، قرداد مهمی است، قانونگذار به زن و مرد، این امکان را داده است تا آخرین لحظۀ قبل از عقد، از تصمیم خود بازگردند و وعدۀ ازدواج را برهم زنند.

4-هرچند از لحاظ اخلاقی، خلف وعدۀ زناشویی، قبیح و ناپسند است؛ ولی از تشکیل یک زندگی متزلزل و همراه با تحمل رنج و سختی، بهتر است.

5-هیچ یک از نامزدها نمی تواند از طریق قضایی، دیگری را مجبور به ازدواج کند.

6-تعهّد ازدواج در آینده ،آن دو را زن و شوهر نمی کند و رابطۀ جنسی آنان در این دوره، نامشروع است. و اگر صاحب فرزندی شوند، از نظر قانون، طفل نامشروع است، هرچند آن نامزدی، منتهی به ازدواج آنان گردد.

7-برخی از حقوق دانان - مانند مرحوم دکتر امامی- تعهّد بر ازدواج را غیر از وعدۀ نکاح دانسته و مطابق مادۀ 10قانون مدنی، الزام آور پنداشته است. در مقابل، مرحوم دکتر کاتوزیان، آن را الزام آور نمی دانند.

و برخی دیگر گفته اند: مطالبۀ وجه در صورت رجوع بدون علّت موجّه، معتبر است و اشکالی ندارد. [حقوق خانواده، صفایی – اسد الله امامی، ش22، ص35].

 

ادامه دارد...

Tags: تربیت حقوق خانواده