آشنایی با شهرهای مهم اسلامی در جهان .1

 آشنایی با شهر مقدس قم

نویسنده: رضا فقری

 

مختصری از تاریخچۀ شهر مقدّس قم

شهر قم با پیشینه چند هزار ساله، یکی از شهرهای تاریخی ایران است که به علت قدمت تاریخی آن و قرار گرفتن مرقد منوره حضرت معصومه (س) و حوزۀ علمیّه و  به ویژه طلاب خارجی از 90 کشور جهان، به عنوان «امّّ القرای جهان تشیّع» معروف شده است  و از این رو نیاز به مطالعه و  شناخت دارد.
تحوّلات شهر مقدّس قم از قرن سوم هجری تا پایان دورۀ قارجاریّه با فراز و نشیب همراه بوده ، در قرون دوم و سوم هـ ق. به علت نافرمانی مردم قم از حاکمان وقت، یا به خاطر سیل عظمیی ویران شد و در قرن چهارم هـ ق قم مجدداً آباد گردید ، چنانکه در آن زمان 20 تا 30 هزار محدّث در این شهر وجود داشته است.
قم از لحاظ شهر نشینی در زمان صفویّه گسترش خاصّی یافت و در اواخر سلسلۀ قارجاریّه شهر مقدّس قم از ده محله بزرگ به نام‌های «آستانه» ، «عشقعلی» ، «الوندیّه» ، «چهارمردان»، «سیّدان» ، «سنگ بند»، «موسویان»، «مسجد جامع»، «باغ پنیه» و «اسحاقیّه» تشکیل یافت.
پيش از اسلام اطّلاعات باستان شناختي در منطقۀ قم، حاکي از آثار فعاليت انساني در عصر «فراپارينه سنگي» با قدمتي نزديک به «پانزده هزار» سال است و به استناد تحليل دستاورد هاي شش فصل کاوش علمي در «قره تپه قمرود»، تاريخچۀ تشکيل روستا هاي اوّليه در منطقه قم، به هزارۀ پنجم قبل از ميلاد باز مي گردد.

همچنين اشيا و آثار يافته شده از ساير کاوش ها و بررسي ها در سطح استان حاکي از شکوفايي تمدن انساني «عصر نوسنگي» و «عصر آهن» در قم است. تاريخ اسطوره اي ايران نيز حکايت از پيدايش و تأسيس تشکيلات شهري در زمان «طهمورث ديوبند» پادشاه پيشدادي دارد و قولي ديگر تشکيل تاسيسات شهري در قم را به کيخسرو پادشاه افسانه اي ايران نسبت مي دهد.

چرا قم را «قم» نامیده اند؟
در خصوص وجه تسميه نام قم نقل قول های متعددي بیان شده است. يکي از علمي ترين آن نقل قول ها تبديل کلمه «کومه» (به معني خانه هاي کوچک کنار هم) به کُم و سپس تبديل آن به قم توسط اعراب مهاجر است. برخي نيز قم را برگرفته از کميدان – نام بخشي از اين منطقه – مي دانند که به اختصار کُم خوانده شد و سپس اعراب مهاجر آن را به قم تغيير دادند.

استان قم و ساختار آن
بر اساس آخرین تقسیمات كشوری در سال ۱۳۷۵، این استان دارای یك شهرستان، 5 بخش، یك شهر، ۹ دهستان و ۳۶۳ آبادیِ دارای سكنه بوده است. شهرهای استان قم عبارتند از: «قم»،«کهک» «سلفچگان»«جعفرآباد» «خلجستان»، و از مهمترین روستاهای این استان می توان به روستای «فردو» روستای تاریخی «نویس» اشاره نمود.

موقعیّت جغرافیایی استان قم
قُمْ از کلان‌ شهرهای ایران است که در ۱۲۵ کیلومتری جنوب تهران پایتخت ایران واقع شده‌است. این شهر در شاهراه مواصلاتی و حمل و نقل ایران واقع شده و از یک سو رابط بین استان‌های صنعتی ایران با تهران و از سویی دیگر رابط استان‌ها و شهرهای جنوبی ایران با استان‌ها و شهرهای شمالی است. 
استان قم با وسعت 11238 کیلومترمربع در بخش مرکزی ایران ، با اختصاص 68 صدم درصد کل مساحت کشور( کمتر از یک درصد) بیست و هشتمین و در واقع کوچکترین استان کشور محسوب می شود که درسال 1374 شمسی به دنبال سفر پرخیر و برکت رهبر معظم ایران حضرت آیت الله خامنه ای به قم و تاکید ایشان مبنی بر استان شدن قم، هیات دولت در آن زمان این شهر و شهرهای زیرمجموعه آن را درسال 75 به عنوان استان اعلام کرد.

استان قم از شمال به استان تهران«شهرستانهای ورامین و ری»،از شرق به استان سمنان«شهرستان گرمسار» و «دریاچه نمک»، از جنوب به استان اصفهان «شهرستان کاشان» و از غرب به استان مرکزی«شهرستانهای ساوه، تفرش، آشتیان، دلیجان و محلات» محدود است.

به جهت همجواری با کویر مرکزی از آب و هوایی بیابانی برخوردار است و مهمترین رودخانه در بخش مرکزی استان قم، قمرود میباشد که با طول 228 کیلومتر از کوه های داران و خوانسار سرچشمه می گیرد و به همراه رودخانه قره چای به مسیله می ریزد.

در قسمت جنوب و جنوب غربی ارتفاعات اردهال قرار دارد و کوه غلیق بلندترین قله و تخت سرحوض، گلستان، کوه خضر، دو برادران از کوه های مهم استان و اطراف شهر قم می باشند.

دریاچه حوض سلطان یا دریاچه شاهی به صورت یک حوضه کویری است که در گوشه دریاچه نمک واقع شده، در تابستان سفید مایل به قهوه ای و کویر کامل می باشد و در زمستان و بهار به صورت دریاچه ای ظاهر می شود. در گذشته این دریاچه بخشی از دریاچه نمک(مسیله) بوده ولی امروز از آن جدا افتاده است و در کنار اتوبان قم- تهران قرار دارد. دریاچه نمک(مسیله) محصور بین ارتفاعات میباشد و میزان نمک آن بسیار زیاد است، رودهای جاجرود، کرج، حبله رود و شور به آن می ریزند. در این دریاچه فقط در فصل زمستان آب یافت می شود و در فصل تابستان به جای آب ورقه های نمک جلب نظر می کند. هوا در این ناحیه خیلی خشک است و اختلاف دما در شب و روز به 70 درجه سانتی گراد میرسد.آب و هوای شهر قم نیمه بیابانی است و میزان بارندگی سالانه حدود 138 میلی متر است.
طبق‌ گزارش‌ ایستگاه‌های‌ سینوپتیک‌ استان‌ در سال‌ ۱۳۷۳، بیشترین‌ درجه‌ حرارت‌ ثبت‌ شده‌ با 6/31 درجه‌ به‌ مرداد ماه‌ و کمترین‌ آن‌ با 2/5 درجه‌ سانتیگراد به‌دی‌ ماه‌ مربوط‌ است‌.
جمعیّت دراین استان با وسعتی بیش از 11 هزار کیلومترمربع و جمعیت یک میلیون و151 هزار نفرزندگی می کنند؛که 76/99 در صد جمعیت شهر شیعه دوازده امامی هستند و اقلیّت‌های دینی کلیمی، و مسلمانان اهل تسنن نیز در قم زندگی نمی‌کنند. تنها اقلیّت‌های دینی ساکن قم زرتشتیان (۴۴ نفر) و مسیحیان (۵۹۴ نفر) هستند.

مکان های دیدنی بسیار مهمّ استان قم

1. حرم حضرت معصومه
معماری بر تربت پاک حضرت فاطمه معصومه (س) به نیمۀ دوم قرن دوم هجری قمری باز می گردد. به استناد کتاب های معتبر تاریخی این بنا در میانه های قرن 5(ه.ق) توسط یکی از رجال دورۀ طغرل اول سلجوقی تجدید بنا شد. با آغاز قرن دهم و شروع فرمان روایی سلسلۀ صفویّه،آستانۀ قم بیش تر مورد توجّه قرار گرفت. در عصر قاجاریّه فتحعلی شاه قاجار به آستانۀ مقدّس توجهی خاص داشت و تزیینات کنونی به همراه رواق ها و بیوتات فعلی اغلب متعلق به آن دوره است.

مرقد شریف حضرت فاطمۀ معصومه (س) با کاشی های نفیس و زیبای زرفام متعلّق به قرن 7(ه.ق) پوشیده شده است. گرداگرد مرقد منوّر, دیواری به بلندی دو متر و درازا و پهنای 80/4 و 40/4 قرار گرفته است که در سال 950 بنا شده و با کاشی های معرّق آراسته شده است. اکنون دیوار با ضریح مشبک از جنس نقره پوشیده شده است. محدوده هاى نزدیک تر به ضریح مطهّر را رواق مى گویند. که هر یک اسامی خاصی دارند که مشروح هر کدام از رواق ها در ادامۀ بحث خواهد آمد.

اوّلین گنبد
اوّلین گنبدی که پس از سایبان حصیرى «موسى بن خزرج» بر فراز تربت پاک فاطمه معصومه (س) بنا شد، قبّه اى برجى شکل بود که به همّت «حضرت زینب (س) دختر امام جواد (ع) » از مصالح آجر و سنگ و گچ در اواسط قرن سوم هجرى ساخته شد.

به مرور زمان و پس از دفن بعضى از بانوان علوى در جوار حضرت فاطمۀ معصومه (س) دو گنبد دیگر در کنار گنبد اوّل ساخته شد. این سه گنبد تا سال 447 (ه.ق) برقرار بودند تا این که در همان سال, وزیر طغرل کبیر به تشویق شیخ طوسى (ره) به جاى آن سه گنبد، گنبد مرتفعى آراسته به نقش هاى رنگ آمیزى و تزیینات آجرى و کاشى بدون ایوان و حجره، بنا نهاد، که قبرهای همه سادات و بانوان مدفون را فرا مى گرفت.

در سال 925 (ه.ق) همین گنبد به همّت «شاه بیگى بیگم»، دختر شاه اسماعیل صفوی، تجدید بنا گردیده و سطح خارجى گنبد با کاشى هاى معرّق آراسته شد و ایوان بلندی با دو مناره در صحن عتیق ساخته شد. در نهایت در سال 1218 (ه.ق) هم زمان با سلطنت فتحعلی شاه قاجار، گنبد مطهّر ،با خشت هایى طلایى تزیین شد؛ که این گنبد تاکنون نیز باقی مانده است.در صحن عتیق بر فراز ایوان طلا، دو مأذنه استوانه اى رفیع قرار دارد. پوشش مأذنه ها کاشى گرهى به شکل مارپیچ است که در میان پیچ ها نام هاى مبارک «الله»، «محمد»، «على» به خط بنایى خوانده مى شود. این مأذنه ها به دستور «محمد حسین خان شاهسون شهاب الملک»، در سال 1285 (ه.ق)، طلا کارى شد.

مناره هاى ایوان آینه برفراز پایه هاى دو طرف ایوان دو مأذنه قرار دارد که از بلندترین بناهاى آستانه است. در بالاى مأذنه ها کتیبه اى با پهناى حدود یک متر دیده مى شود که متن آن در یکى از مأذنه ها «لا حول ولا قوه الا بالله العلى العظیم» و در دیگرى «سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر» است. پوشش هر دو مأذنه از بالا تا پایین سرتاسر کاشى گرهى است که در میان آن ها نام هاى پروردگار متعال خوانده مى شود. دو مأذنه نیز در صحن بزرگ (اتابک) است که در روبه روى ایوان آینه واقع شده که تا سال هاى اخیر نیز مؤذنین در بالاى آن ها اذان و مناجات خوانى داشتند. این دو مأذنه نیز زیبایى خاصّى را در صحن ایجاد نموده است و به مأذنه هاى صحن بزرگ معروف هستند.

ضریح مطهرّ
در سال 965 (ه.ق) «شاه طهماسب صفوی»، در چهار طرف مرقد، ضریحی آجری، آراسته به کاشی های هفت رنگ، و کتیبه‌های معرّق بنا نمود؛ و در اطراف آن منافذی باز بود تا هم مرقد دیده شود و هم زائران نذورات خود را داخل ضریح بریزند. در سال 1230 (ه.ق) «فتحعلی شاه» همان ضریح را نقره پوش کرد، که این ضریح به مرور زمان فرسوده شد، و در سال 1280 (ه.ق) ضریحی که از نقره ضریح سابق و نقره‌های موجود در خزانه ساخته شده بود به جای آن نصب شد. این ضریح،چندین مرتبه تجدید بنا و اصلاح شد، و سال‌های متمادی، روی مرقد حضرت باقی بود، تا این که در سال 1368 (ه.ش) به دستور تولیت آن زمان شکل ضریح را تغییر دادند و ضریحی را با ظرایف و شاهکارهای هنری ویژه ای به جای آن نصب نمودند که آن ضریح همچنان برفراز تربت نورانی حضرت برقرار است و در اسفند ماه 1380 (ه.ش) اصلاحات و تعمیرات جدید صورت گرفت.

رواق‌ها

محدوده‌های نزدیک تر به ضریح مطهّر را «رواق» می‌گویند. حرم مطهّر دارای چهار رواق است:
1. رواق بالاسر که محوطۀ بین مسجد بالاسر تا ضریح مطهّر است و با آیینه کاری و گچکاری‌های بسیار زیبا آراسته شده است.
2. رواق دارالحفاظ که محوطۀ بین ایوان طلا و ضریح مطهّر است.
3. رواق آینه که در بخش زنانه و پایین پای حضرت معصومه(س) واقع است.
4. رواق پیشرو که محوطه بین مسجد طباطبایی تا ضریح مطهر است.

صحن‌ها
حرم مطهّر دارای پنج صحن است:
1. صحن نو ( اتابکی) این صحن زیبا، دارای چهار ایوان شمالی، جنوبی و شرقی و غربی است. «ایوان شمالی» آن ورودی از میدان آستانه و «ایوان جنوبی» ورودی از طرف قبله، و «ایوان شرقی» ورودی از خیابان ارم، و «ایوان غربی» همان ایوان آینه است. در هر کدام از این ایوان‌های یاد شده ظرایف و آثار هنری، معماری خاصی به کار رفته است. این صحن از آثار «میزرا علی اصغر خان صدر اعظم» است که از سال 1295 (ه.ق) تا سال 1303(ه.ق) بنای آن طول کشیده است.
2. صحن عتیق (قدیم).
صحن عتیق،- واقع در شمال روضۀ مبارکه - اوّلین صحنی است که در این بارگاه مبارکه بنا شده، این صحن را چهار ایوان زیبا فرا گرفته است. ایوانی با عظمت در جنوب که همان ایوان طلا (ورودی صحن به روضۀ مطهّره) است و ایوانی در شمال که ورودی فیضیّه به صحن را تشکیل می‌دهد که ساختمان نقاره خانه، روی آن بنا شده است؛ و ایوانی در غرب که ورودی «مسجد اعظم» به صحن است و در شرق، ایوان ورودی صحن عتیق به صحن نو واقع است. این صحن و ایوان‌های اطراف آن را «شاه بگیم» همسر شاه اسماعیل صفوی در سال 925 (ه.ق) بنا نمود.
3. صحن صاحب الزمان (عج)
این صحن با بیوتات متعلّق به آن در مساحتی حدود 8 هزار متر مربع با چهار جهت ورودی، در سال 1384 بنا گردید. که ورودی شرقی «شبستان امام خمینی(ره)»، ورودی غربی «پل آهنچی»، ورودی شمالی «بست مسجد اعظم»، ورودی جنوبی «خیابان جدیدالاحداث». دیواره های اطراف این صحن منقوش به کتیبه های قرآنی با خطوط بنایی و کوفی در ساختار و طرح جدید با ترکیبی از سیمان سفید و آجر است.
4. صحن جامع فاطمی (سلام‌الله علیها)
حرم مطهّر، با زیربنای ۵۰ هزار متر مربع زیر بنا و مساحتی بالغ بر ۲۹هزار متر بوده که جزء احداثات أخیر حرم مطهّر می باشد که این صحن، شامل ۸۱۰۰متر مربع زیربنای شبستان، ۸۹۰۰متر مربع صحن، ۸۵۰۰ متر مربع فضاهای سرپوشیده،ارتباطی صحن و رواق ها و ۵۰۰۰متر مربع تالارهای جانبی، ۸۳۰۰ متر مربع فضاهای پشتیبانی، تأسیسات و سرویس‌های بهداشتی و ۱۱۲۰۰متر مربع کتابخانه است. زیرزمین دوّم کتابخانه با ظرفیّت ۹۰۰ هزار جلد کتاب و زیرزمین اوّل شامل تالارها، کتابخانه دیجیتال و نمایشگاه است. طبقه همکف نیز، قرائت خانۀ نابینایان و با قفسه باز ،که مجموعاً ۲۸۸ محل مطالعه دارد و طبقه اوّل روی همکف نیز شامل کتابخانه دیجیتال با ۴۸۰ محل مطالعه است.
5. و لازم به ذکر است که: صحن امام هادی (علیه السلام) (عتیق) و زیرزمین صحن امام هادی (ع) مراحل پایان احداث را طی می نماید.

گلدسته‌ها
یک: گلدسته‌های ایوان طلا
در دو طرف این ایوان در صحن عتیق، گلدسته‌هایی پوشیده از کاشی گرهی به صورت مارپیچ (به بلندی 40/17 متر از سطح بام و قطر 50/1متر) ساخته شده است که بین پیچ‌ها، اسامی مبارک: الله، محمد، علی، به خط کوفی، نوشته شده است؛ که در بالای آنها زیر مقرنس کتیبه‌ای قرار دارد، که سقف آن «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یصَلُّونَ عَلَی النَّبِی یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیهِ وَ سَلِّمُوا»[احزاب،56] است. این مأذنه‌ها به دستور «محمد حسین خان شاهسون شهاب الملک»، در سال 1285 (ه.ق)، طلا کاری شد.
در سال 1385 (ه.ش) تعمیرات دیگری بر روی این گلدسته‌ها صورت گرفت و سر گلدسته‌ها طلاکاری شد.
دو: گلدسته‌های ایوان آینه
برفراز پایه‌های دو طرف ایوان، دو مأذنه است که از بلندترین بناهای آستانه است.
ارتفاع آنها از سطح بام 28 متر و از سطح صحن 80/42 متر ، و محیط آن 30/3 متر است. در بالای مأذنه‌ها کتیبه‌ای با پهنای حدود یک متر دیده می‌شود که متن آن در یکی از مأذنه‌ها «لا حول ولا قوّه الّا بالله العلی العظیم» و در دیگری «سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر» است. پوشش هر دو مأذنه از بالا تا پایین سرتاسر کاشی گرهی است؛ که در میان آنها نام‌های پروردگار متعال خوانده می‌شود. بانی آنها، «امین السلطان» و معمار، «استاد حسن معمّار قمی» است و کاشی کاری گلدسته‌های مذکور بعد از پیروزی انقلاب اسلامی تعویض شده است.
سه: گلدسته‌های صحن بزرگ:
گلدسته های صحن بزرگ (نو یا اتابک) روبروی ایوان آیینه قرار دارند. پوشش آنها، کاشی گرهی هشت ضلعی متساوی است. روی چهار ضلع این گلدسته‌ها نام‌های مبارک الله، محمد، علی از بالا به پایین 4 مرتبه نوشته شده است.

2. مسجد مقدّس جمکران

مهمّ‏ترين پايگاه شيعيان شيفته و عاشقان دل سوختۀ حضرت بقيّة  الله ، أرواحنا فداه، مسجد مقدّس جمكران، در شش كيلومتري شهر مذهبي قم است. مطابق آمار، همه ساله، بيش از دوازده ميليون عاشق دل باخته، از سرتاسر ميهن اسلامي و جهان، در اين پايگاه معنوي، گرد مي‏ آيند، نماز تحيّت مسجد و نماز حضرت صاحب الزّمان  را در اين مكان مقدّس به جاي مي‏آورند.

3و4. مسجد و کوه خضر نبی(ع)

خود مسجد بالای کوه قرار گرفته و در ۶ کیلومتری از مرګز قم به سمت جنوب ، در جوار شهرک ایثار قرار یافته که از فراز این کوه سفید رنگ، تمام شهر قم دیده می‌شود. بر قلّه این کوه در سه هزار سال پیش غاری بوده که امروز به مسجد کوچکی تبدیل شده‌است و گفته می‌شود که در زمان قدیم، این مسجد محلّ زیارت حضرت خضر نبی بوده‌است. سالها پیش قبل از اینکه هنوز شهر قم آنقدر بزرگ نشده بوده. این کوه، محل نیایش عارفان بوده است. لازم به ذکر است که مسجد مقدّس جمکران نیز در نزدیکی این کوه قرار یافته، امروزه نیز شهرداری قم مسیر زائران مسجد مقدس جمکران را طوری طراحی کرده که از دامنه این کوه می‌گذرد و این زائران می‌توانند با خیال آسوده این مکان را هم زیارت کنند.

5. خانه ملا صدرا
ملاصدرا فیلسوف بزرگ قرن یازدهم (ه.ق) است که فلسفه متعالیه را بنا نهاد. خانه مسکونی وی در روستای کهک واقع شده و ساختمان آن به دوره صفویّه مربوط می شود. فضاهای جانبی این بنا، از بین رفته و فقط چهار صفه اصلی آن باقی مانده است. محوطۀ اصلی این بنا سقف گنبدی شکل دارد و در رأس گنبد آن، شیشه های رنگی نور را به داخل بنا هدایت می کند. در چهار طرف این محوطه چهار دهلیز قرار گرفته که دو دهلیز آن در تملّک دیگران است وسازمان میراث فرهنگی استان قم درصدد خرید، حفاظت و بازسازی آن هاست. این بنا در سال 1376 با توجه به شکل اولیه آن بازسازی کلی شده و آماده پذیرایی از بازدید کنندگان خود می باشد.

6. سد کبار

بنای سد کبار به قرن های هفتم و هشتم(ه.ق) و دوره ایلخانی نسبت داده می شود. این سد در25 کیلومتری جنوب قم، بر روی رودخانۀ کبار قرار گرفته است. سد کبار از نمونه های جالب توجّه سدهای قوسی است که درازای تاج آن به 55 متر و ارتفاع آن از کف رودخانه به 24 متر می رسد. ضخامت دیوارۀ سد در پایین 10 و در بالا حدود 6 متر و مصالح مورد استفاده در آن «سنگ های تراشیده»، «لاشه سنگ» و «ملات ساروج» است. این سد دارای یک برج آب گیر است که آب از طریق آن به قسمت زیر آن منتقل می شود.

7. غار وشنوه
غار وشنوه در 60 کیلومتری قم و در کوهستان اردهال واقع شده است. این غار از جذابیّت های جهانگردی جالب توجهی برخوردار است. در کوهستان اردهال چهار غار، یا چاله شناخته شده است که، در داخل یکی از آن ها منبع عظیمی از آب وجود دارد. این آب از شکاف های کوه سرازیر می شود و جا به جا نیز به صورت چشمه، فوران می کند.

8. غار کهک
این غار در30 کیلومتری جنوب قم واقع شده و شگفتی های خاصی از زیبایی های طبیعی و تاریخی منطقه را به نمایش گذاشته است.

9. پل دلاک
این پل، ازآثار دورۀ صفویّه است که درمسیر جاده کاروان رو دوره صفوی تهران- قم و بر روی رودخانه ساوه واقع شده وامروزه آسیب زیادی دیده است. راه کاروان رو دوره صفویّه که از تهران به قم می رود، پس از گذشتن از پل رودخانه شور، به سوی کاروان سرای حوض سلطان رفته، از میان منطقه دریاچه نمک و از بالای کاروان سراهای صدرآباد و دلاک و پس ازعبور از پل مورد بحث به قم منتهی می شود. در اواخر قرن 19 به دلیل تغییر مسیر رودخانه ساوه و گسترش اجتناب ناپذیر دریاچه نمک، رفت و آمد در این جاده متوقف شد و جاده امروزی تهران - قم که به دوره قاجار مربوط می شود، جایگزین آن شد.

10. پل علیخانی
پل علیخانی، درداخل شهر قم، در ابتدای بازار واقع شده است. اصل این پل از بناهای دوره صفویّه است که در حدود 1292 (ه.ق) بازسازی شد. و در این بازسازی طاق دهانه های قبلی برداشته شده و در حد فاصل پایه های قدیمی، طاق های مرتفع تری برپا شد؛ و بر روی پایه ها نیز دهانه های کوچک تری تعبیه شده است. پل دوره صفوی ظاهراً 11 دهنه داشته و به هنگام بازسازی های دوره گذشته؛ سنگ نوشته ای مربوط به بنای اصلی در آن کشف شده است. بازسازی بعدی پل به منظور تعریض آن در دو طرف گذرگاه، در دهه 20 قرن أخیر صورت گرفته است. این پل در حال حاضر 96 متر درازا و با احتساب پیاده روها 10 متر پهنا دارد.

11. بیت حضرت امام خمینی (ره)
خانۀ مسکونی رهبر انقلاب اسلامی ایران در شهر قم واقع شده است و شواهد معماری بنا، نشان از ساخت آن در اوایل قرن حاضر دارد. این بنا در حدود سال 1335ش توسط امام خمینی خریداری و تا سال 1342ش توسط ایشان مورد استفاده قرار گرفته است. خانۀ یاد شده؛ ساختمانی دو اشکوبه و بسیار ساده دارد؛ که شامل زیر زمین و طبقه هم کف می شود. حیاط ساختمان در قسمت جنوبی آن قرار گرفته و در جهات شمال، خاور و باختر آن فضاهای سرپوشیده ای قرار گرفته است. استقرار فضاها به گونه ای است که پلکانی میانی، ساختمان را به دو بخش بیرونی (در خاور) و اندرونی (در باختر) تقسیم می کند. تالار سمت خاور محل سخنرانی امام خمینی در هنگام سکونت در آن بوده است. این بنا هم اکنون بازدیدکنندگان فراوانی از سراسر ایران و جهان می گیرد.

مساجد معروف قم
از مساجد بی شمار این استان که بیش از 400 مسجد می باشد، می توان به: «مسجد مقدّس جمکران»، «مسجد جامع»،«مسجد النبی(ص)»، «مسجد امام حسن عسگری(ع)»، «مسجد اهل بیت(ع)» ، «مسجد دارالشفا» ، «مسجد امام خميني(ره)، «مسجد علوی» و ... اشاره نمود.

امام زاده گان معروف قم
از افتخارات این استان وجود امامزاده گان است که در جای جای این مرز و بوم همانند نگین آسمانی می درخشند و نور ایمان و معنویت را در دل عاشقان اهل بیت (ع)  شعله ور می سازند. رقم این امامزادگان آرمیده در دل خاک چهارصد و چهل و چهار (444) عدد بیان داشته اند که بعضی از آنان دارای بقعه و ضریح نیز می باشند و از زیباترین شیوه های معماری عصر و دوران خود بهره مندند. که جهت متبرک شدن این گفتار به چندین مورد از آنان اشاره می شود:
امامزاده «چهل اختران»، امامزاده «موسی مبرقع» فرزند امام محمدتقی(ع)، امامزاده «حمزه» فرزند بلافصل امام موسی بن جعفر(ع)، و برادر احمد بن موسی (شاه چراغ در شیراز)، امامزاده «احمد» (از نوادگان محمّد بن حنیفه) امامزاده «علی بن جعفر» (ع) از فرزندان بلافصل امام جعفرصادق(ع)، امامزاده «شاه اسماعیل» -معروف به سیّد سربخش- از نوادگان امام صادق(ع)، امازاده «شاهزاده ابراهیم» که به این نام، دو امامزاده در شهر قم وجود دارد،«امامزاده ابراهیم» (واقع در خیابان معروفه به شاه ابراهیم)، در این مکان مزار دو تن از نوادگان موسی بن جعفر(ع) به نام «ابراهیم » و «محمد» قرار دارد.امامزاده «شاه جعفر» از نوادگان امام کاظم(ع) ،امامزاده «سیّد معصوم» از اولاد امام زین العابدین(ع)، امامزاده «عبدالله» - معروف به شاهزاده عبدالله - از نوادگان امام سجّاد(ع) که در سابق به آن «شاه زید» می گفتند.« شاه جعفر غریب »،« شاه سیّد علی »: از اولاد با واسطۀ حضرت ابوالفضل العباس شمرده شده است. -این مزار از احترام خاصّی در بین اهل شهر برخوردار می باشد - چهار امامزاده «ملا آقابابا»: در روبه روی بقعۀ امامزاده سیّد علی - خیابان امامزاده شاه سیّد علی، مزار چهار تن از نوادگان امام سجّاد - به نامهای «حسن »، «حسین »، «ابراهیم » و «جعفر» به چشم می خورد که به نام «ملا آقابابا» (خادم آنجا) مشهور است. و امامزاه «شاه جمال» و ... می توان نام برد.

 

 بیوت و دفاتر مراجع معروف در قم

1. آیت الله العظمی امام خمینی(ره) .  نبش خیابان معلّم .
2. آیت الله العظمی سید علی خامنه ای(مد ظله العالی).  انتهای خیابان ارم www.wilayah.org
3. آیت الله العظمی آیت الله العظمی بهجت(ره) . خیابان ارم- کوچه 16- پلاک 27 – طبقه دوم 02517743939 – 02517743271 www.mtb.ir
4. آیت الله العظمی آیت الله العظمی تبریزی(ره).  ميدان شهدا، خيابان معلم ، کوچه 25 پلاک25 02517733419 www.fa.tabrizi.org
5. آیت الله العظمی فاضل(ره). ، سه راه بازار ، کوچه جنب پاساژ موسي ابن جعفر(عليه السلام( 02537752752 www.lankarani.net
6. آیت الله العظمی سیستانی(مد ظله العالی). خیابان معلم، کوچه 20 02537741421 www.sistani.org
7. آیت الله العظمی زنجانی (مدظله العالی). بلوار بهار – کوچه شماره 6 02537740322 www.zanjani.ir
8. آیت الله العظمی لطف الله صافی گلپایگانی(مدظله العالی). خیابان چهارمردان، کوچه 6 02537715511 www.saafi.net
9. آیت الله العظمی وحید خراسانی (مد ظله العالی). خیابان شهدا(صفائیه) - کوچه 23 - پلاک 21، 7740611-0251 www.Vahid-khorasani.com
10. آیت الله العظمی سیّد محمد صادق روحانی(مد ظله العالی) . خيابان إرم ، حسينيه امام صادق (ع) 02537743538 این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
11. آیت الله العظمی سیّد عبدالکریم موسوی اردبیلی(مد ظله العالی). خیابان صفائیه ـ کوچه ممتاز 025137745291 www.ardebili.com
12. آیت الله العظمی حسین نوری همدانی(مد ظله العالی). خیابان شهدا ( صفائیه) _ كوچه بیگدلی 02517741850 www.noorihamedani.com
13. آیت الله العظمی سیّد محمد علی علوی گرگانی(مد ظله العالی). خیابان شهدا کوچه 26 پلاک 8 02537741132 www.gorgani.ir
14. آیت الله العظمی ناصر مکارم شیرازی(مد ظله العالی).  ابتدای خیابان صفائیّه 02537743110 /www.makarem.ir
15. آیت الله العظمی جوادی آملی(مد ظله العالی). بلوار امين - كوچه شماره 8 - پلاك 137 02537839183 - www.esra.ir
16. آیت الله العظمی جنّاتی(مد ظله العالی) www.jannaati.com
17. آیت الله العظمی مظاهری(مد ظله العالی) . خ صفائیه- کوی ممتاز- کوچۀ 1- انتهای بن‌بست- پلاک41، 02537743959 www.almazaheri.org
18. آیت الله العظمی گرامی(مد ظله العالی) . بلوار بهار، بلوار شهید منتظری (ساحلی)، انتهای کوچه 14 02537740913 www.ayat-gerami.ir
19. آیت الله العظمی محقّق کابلی (مد ظله العالی).  بلوار آیت الله حائری یزدی ـ کوچه 6 ـ نبش فرعی اول ـ پلاک 1 0253774379 www.mohaqeq.org

قبرستان های معروف قم
1. قبرستان شيخان
2. بهشت رضوان و دارالسلام
3. وادی السلام و باغ رضوان
4. باغ بهشت
5. بهشت معصومه (سلام الله عليها)
6. قبرستان نو (ابوحسين)
7. قبرستان بقيع

کاروانسراهای مهمّ قم
1. کاروانسرای‌ اتابکی‌
2. کاروانسرای‌ آوه‌
3. کاروانسرای‌ پاسنگان‌
4. کاروانسرای‌ قلعه‌ سنگی‌
5. کاروانسرای‌ کنارگرد
6. کاروانسرای‌ دهکده‌ اطب‌
7. کاروانسرای‌ سفید آب‌ ،
8. کاروانسرای‌ باقرآباد
9. کاروانسرای پل دلّاک

مدارس مهمّ قم
مهم ترين ويژگى قم وجود پايگاه بزرگ علوم اسلامى است. از نيمه اول قرن سيزدهم هجرى با حضور آيت الله ميرزاى قمى; اشتهار اين مركز علمى آغاز شده و با هجرت حضرت آيت الله العظمى حاج شيخ عبدالكريم حائرى; از اراك به قم تشكبل بيشترى يافت، و با زعامت‏ حضرت آيت الله العظمى بروجردى(ره)، حوزۀ علميّه قم به عنوان يكى از بزرگترين حوزه‏هاى علمى جهان تثبيت گرديد. پس از رحلت ايشان حضرت آيت الله العظمى امام خمينى(ره) رهبرى امّت اسلامى را به عهده گرفت. و از اين پايگاه مقدّس شعله‏هاى انقلاب با نهضت پانزده خرداد زبانه كشيد و با پيروزى انقلاب اسلامى توانايى مكتب اسلام در اداره كشور نمودار گشت. حضور صدها دانشمند و دانش‏پژوه معارف دينى و علوم اسلامى، از سراسر كشور و خارج كشور موقعيّت علمى و سياسى اين شهر را بر همگان روشن ساخته است.
1. مدرسه فيضيّه
2. مدرسه دارالشفاء
3. مدرسه حضرت آيت الله گلپايگانى
4. مدرسه معصوميّه.
5. مدرسه حجتيّه.
6. مدرسه ستيّه.
ديگر مدارس مهمّ حوزۀ علميّه قم عبارتند از:
1. مدرسه آيت الله بروجردى (خان) خيابان آيت الله مرعشى نجفى.
2. مدرسه آيت الله نجفى خيابان آيت الله مرعشى نجفى.
3. مدرسه رضويّه خيابان طالقانى.
4. مدرسه حقّانى.
5. مدرسه مؤمنيه چهارراه سجاديّه.
6. مدينة العلم خيابان امام خمينى (قدس سرّه).
7. جامعة الزهراء
8. مدرسه علميّه امام خمينى (قدس سره).

کتابخانه های مهم قم 
استان قم مهد علم و ادب اسلامی بوده و هست این در سایه کتاب و کتاب خوانی به دست می آید لذا در این استان نیز بیش از 77 مورد کتابخانه وجود دارد که طالبان علم را از نور معنویّت سیراب می نمایند که می توان به: كتابخانه«آيه‏الله مرعشى نجفى(ره)» ، كتابخانه «اختصاصى بنياد فرهنگى امام المهدى(عج)»، کتابخانه « آستانه مقدّس حضرت فاطمه معصومه (س) ،كتابخانه« آیت الله صافي گلپايگانى»، کتابخانه «موسّسۀ علمی فرهنگی دارالحدیث»، کتابخانه «عمومی و امانی دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیّه قم»، کتابخانه عمومی «آیت الله خامنه اى»، کتابخانه عمومی «الزهراء (س) »، کتابخانه عمومی« امام علی (ع)»، کتابخانه عمومی« آیت الله حائری (فیضیّه) »، کتابخانه «دانشگاه مفید(ره) »، کتابخانه «تخصّصی مهدویّت و آینده پژوهی (دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم) »، کتابخانه«تخصّصی مؤسّسۀ شیعه شناسی» ،کتابخانه «تخصصی دانشگاه ادیان و مذاهب»،کتابخانه «مجمع عالی حکمت اسلامی» و ... اشاره نمود .

مراکز تحقیقاتی و پژوهشی
علاوه بر كتابخانه‏ ها و مدارس مهم علمى و دانشگاهها، بيش از هفتاد مركز تحقيقاتى و پژوهشى در اين شهر به پژوهش علوم اسلامى و تهيه آثار و كتب مفيد و ارزنده فعاليت دارند كه اين ويژگى خود به فصلى جداگانه و كتابى مستقل نيازمند است. در اين قسمت تنها به چند نمونه مهمِ اين مراكز اشاره خواهيم كرد:
1. جامعۀ مدرسين حوزۀ علميّه قم.
2. مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى.
3. دفتر همكارى حوزه و دانشگاه.
4. مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى.
5. مؤسسه آل البيت عليه‏م السلام.
6. پژوهشكده باقرالعلوم عليه‏السلام.
7. مركز تحقيقات استراتژيك.
8. مركز پژوهشهاى صدا و سيما.
9. پژوهشگاه قرآن و حدیث (دار الحدیث).
10. بنياد بعثت.
11. بنياد تاريخ اسلامى.
12. بنياد فرهنگى اسلام.
13. بنياد معارف اسلامى
14. واحد تحقيقات نهج‏ البلاغه.
15. مركز فرهنگى و هنرى امام حسن عسکرى عليه‏ السلام.
16. دار القرآن الكريم.
17. دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم.
18. دفتر مجامع مقدماتى فرهنگستان علوم اسلامى .
19. دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى.
20. مجتمع علوم دينى حضرت ولى عصر(عج).

موقعیّت سوق الجیشی و اقتصادی قم
از نظر فعالیت اقتصادی در بخش های سه گانه صنعت کشاورزی خدمات استان قم ویژگی های خاصی دارد. کشاورزی در این استان به دلیل شرایط نامناسب زمین آب و هوا رونق چندانی ندارد و در قیاس با وضعیت کشاورزی سایر مناطق کشور درصد ناچیزی را به خود اختصاص داده است این بخش در زمینه کشاورزی و باغداری توانسته است فقط برای شش درصد از کل شاغلین ایجاد اشتغال نماید در صورتیکه در بخش صنعت و خدمات 94 % شاغلین را تحت پوشش خود قرار داده است. بیش از 39% شاغلین استان در زمینه صنعت فعالیت می کنند. یکی از مهمترین دلایل رشد صنعت در این استان ، همجواری با استان تهران ونیز دو استان صنعتی اصفهان و اراک است.
عمده ترین مسأله تأثیر گذار در وضع اقتصادی استان قم ، صنعت گردشگری و به طور اخص توریسم مذهبی است و علت آن وجود بارگاه ملکوتی حضرت معصومه (س) است که در تمام فصل های سال زائران بسیاری از نقاط مختلف کشور به سوی این شهر مقدس رهسپار می شوند. این امر موجب رونق بازار کار و خدمات دراین شهر شده و در امر اشتغال نقش به سزایی دارد. پس از صنعت گردشگری ، صنایع و معادن – کشاورزی – صنایع دستی و سوغات از منابع مهم اقتصادی استان محسوب می شوند که البته دو مورد اخیر نیز از برکات توسعه صنعت گردشگری قلمداد می شوند. منطقه ویژه اقتصادی سلفچگان نیز بارقه ای از امید در توسعه اقتصادی استان محسوب می شود وجود سه شکارگاه در نقاط مختلف استان قم و حیوانات متنوع آنها ، به عنوان امکان بالقوه ای برای گسترش صنعت گردشگری وجذب درآمد های اقتصادی برای مردم استان تلقی می شود.

معادن و صنایع استان
استان قم با توجه به قرار گرفتن بين دو قطب صنعتی مهم يعنی تهران و اصفهان و نيز امكاناتی كه در سال های اخير در آن به وجود آمده؛ به محل فعاليت صنعت كاران در رشته های ميانی و معدنی تبديل شده است. پايه و اساس صنعت قم را صنايع كانی غيرفلزی تشكيل می دهند و توليدات آن ها به اقصی نقاط كشور صادر می شود. در حال حاضر بيش از هزار واحد توليدی در قم به توليد گچ، آجر، آهک، سنگ و پودر سنگ مشغول هستند و محصولات آن ها علاوه بر تامين نيازهای استان به ساير نقاط به ويژه تهران نيز صادر می شود. قالی بافی، منبت كاری، سراميک، آجر پزی و درود گری نيز از مهم ترين صنايع دستی استان قم هستند كه دراين ميان منبت كاری و قالی بافی اهميت ويژه ای دارند. قالی های طرح قم از ارزش خاصی برخوردار بوده و در بازارهای داخلی و خارجی طرف داران زيادی دارد.

سدّ های مهمّ قم
1. سد پانزده خرداد
2. سد سنجگان
3. سد کبار
4. سد مخزنی امامزاده اسماعیل

کوه های قم
این استان نزدیک به بیست کوه دارد که به مواردی از آن اشاره می شود: کوه «الون» کوه، «تخت گرشاوه »،کوه «چال»، کوه «زاقر»،کوه «سخته»،کوه«شمشک»،« کوه گوجه »، « کوه ماهو» کوه «پلنگابی»کوه «خستک»، کوه «سلطان»،کوه «هلیل» و ...

منطقه آزاد تجاری قم
موسسه توسعه و عمران منطقه ويژه اقتصادي سلفچگان قم ، در محدوده اي به وسعت 2000هكتار در 185 كيلومتري تهران و در چهار راه جاده هاي ترانزيت ، در مركز ايران واقع شده است. اين منطقه ، به عنوان مهمترين و نزديكترين منطقه ويژه اقتصادي به مركز سياسي – اقتصادي كشور، واقع در جاده ابريشم ، راه آهن سراسري و بزرگراههاي اصلي شمال، جنوب ، شرق و غرب ايران بوده و جهت برقراري ارتباط با اروپا ، كشورهاي آسياي ميانه و خليج فارس به منظور توليد، صادرات و ترانزيت كالا، موقعيتي ممتاز و منحصر به فرد داشته و قادر است نقش تعيين كننده اي در اقتصاد كلان كشور ايفا نمايد.

 

کشاورزی و دام داری
اساس اقتصاد قم برپايه كشاورزی، دام داری و صنعت (دستی و ماشينی) استوار شده است. كشاورزی در اين استان به صورت تلفيقی انجام می گيرد. روستاهای بخش كهک و خلجستان و تعدادی از روستاهای بخش مركزی به دليل كوهستانی بودن؛ دارای آب و هوای ملايم و بعضا سرد هستند كه در آن ها درختان ميوه سردسيری از قبيل: گردو، فندق، بادام، زردآلو و گيلاس به خوبی رشد كرده و به صورت باغ های كوچكی وجود دارند كه محصول خشك بار آن ها برای اقتصاد روستاها دارای اهميت زيادی است. ‌روستاهای بخش جعفرآباد و مركزی به دليل جلگه ای بودن دارای آب و هوای گرم هستند و محصولات آن ها بيش تر انار،ا نجير، صيفی، سبزی، پنبه، يونجه و گندم است. فرآورده های كشاورزی استان؛ شامل: گندم، جو، پنبه، چغندرقند، ذرت، آفتاب گردان و تره بار است كه از اين ميان، كشت جو از اهميت زيادی برخوردار است.
دام داری نيز از ديرباز در استان قم رايج بوده و برخی از ايلات و عشاير استان های باختری كشور زمستان ها را در اين استان می گذارنند. علاوه بر اين ها پرورش گاو، گوسفند و طيور به صورت صنعتی و سنتی نيز در سطح استان رونق قابل توجهی دارد.