پژوهش های نوین پیرامون «نهج البلاغه»

باسمه تعالی

پژوهش های نوین پیرامون «نهج البلاغه» - 1

استاد و پژوهشگر حوزه و دانشگاه: حمید احمدی جلفایی

«نهج البلاغه» عنوان یکی از مهمترین منابع و مصادر روایی شیعه است که دربردارندۀ فصیح ترین و بلیغ ترین فرمایشات گهر بار مولای متّقیان، امیرمومنان، علی (علیه السلام) از دیدگاه گرد آورندۀ آن می باشد.

 البتّه «مصدر» یا «منبع روایی» نه بدان معنا که صاحب کتاب – یعنی گرد آورندۀ آن – در این کتاب، همچون مصادر اصیل و کهن حدیثی، با آوردن سلسله اسناد و طرق، روایات نقل  شده را به امام معصوم (علیه السلام) برساند؛ بلکه مؤلّف این کتاب، از میان مصادر حدیثی موجود در زمان خود، با هدف گزینش فرمایشات فصیح و بلیغ آن حضرت(علیه السلام)، احادیثی را برگزیده و آن ها را بدون ذکر مأخذ  و سند هر کدام، آورده است.

 

با این وجود، شهرت و آوازۀ این کتاب، چنان بالا گرفته که از محدودۀ پیروان اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) و دایرۀ مذهب تشیّع، گذر نموده و همچون ستاره ای در آسمان جهان اسلام، می درخشد.

در این زمینه، وجود نسخه های خطّی قابل توجّهی از این اثر، به خطّ برخی عالمان غیر شیعه- از مذاهبی همچون: شافعیّه، حنبلیّه، حنفیّه و صوفیّه و دیگران- یا توجّه آنان به این کتاب در سایر نوشته ها، به ویژه وجود شرح های مهمّی بر آن از سوی آنان، از جمله حقایقی است که گواه این ادّعاست.

بماند که در دایرۀ مذهب تشیّع، این کتاب، آن چنان از اهمیّت و شهرت و محبوبیّت برخوردار گشته که در میان پاره ای از اندیشمندان، به عنوان «برادر قرآن» شناخته شده است. [نک: خاتمه مستدرک الوسائل، ج 3،ص 204؛ الذریعه إلی تصانیف الشیعة، ج14، ص 111] . علاوه بر آن ، در راستای پژوهش های ژرف مربوط به این کتاب است که در برخی دانشگاه های اسلامی دنیا، عنوان«نهج البلاغه» به عنوان یک رشته تحصیلی جداگانه، تا سطوح ارشد و دکتری، راه اندازی شده است.

همانگونه که گفته شد: هدف اساسی مؤلّف این کتاب – مرحوم سیّد رضی أبوالحسن محمّد بن حسین بن موسی بغدادی (359- 406 ق) – گزینش فصیح ترین و بلیغ ترین و زیباترین خطبه ها ، نامه ها و کلمات قصار از زبان مبارک حضرت امیر مؤمنان علی (علیه السلام) بوده است. هر چند ناگفته نماند: با توجّه به مشرب حدیثی آن بزرگوار و نیز برادرش سیّد مرتضی علم الهدی - که بر حدیث شناسان، پوشیده نیست که: هر دو بزرگوار، در پذیرش اعتبار حدیث، اگر سخت گیر تر از نظر مشهور در دوره های بعدی، نبوده باشند، قطعاً در گزینش و نقل حدیث ضعیف، تسامح کمتری به خرج می دادند – انتظار از چنان شخصیّتی آن است که احادیث نا معتبر و ضعیف از لحاظ سندی، در این کتاب، کمتر باشد.

از این رو، هر چند که ادّعای اعتبار مطلق احادیث این کتاب، سخنی بی اساس و افراطی به شمار می رود؛ ولی میزان احادیثی که از لحاظ اعتبار سندی ضعیف باشند و یا به عنوان احادیث شاذّ و منفرد محسوب  گردند، در این کتاب، اندک است.

 البتّه در این خصوص، ما در ادامۀ مباحث این پژوهش، با دقّت و تفصیل بیشتری، سخن خواهیم گفت.

 خود مرحوم سیّد رضی (ره) در خطبۀ آغازین این کتاب – که حکم پیشگفتار را دارد- انگیزه و هدفش را از تدوین این کتاب، چنین بیان می دارد[ ترجمه و خلاصه، مطابق تصحیح جدید نهج البلاغه در پژوهشگاه قرآن و حدیث قم]:

من در آغاز عمر  و روزگار جوانی، به تألیف کتابی دربارۀ « ویژگی های امامان علیهم السلام» که در بردارندۀ اخبار نیکو و فرموده های ناب آنان باشد، پرداختم... هدفی که مرا بر این کار بر انگیخت، آن را در آغاز کتاب، گفته ام و آن را آغاز سخن قرار داده ام. و (چون) از ویژگی هایی که به امیر مؤمنان علی (علیه السلام) اختصاص دارد، فارغ شدم؛ و برخی موانع و بازدارنده های روزگار، از پایان بردنِ بقیّۀ کتاب، مرا بازداشت؛ و من آنچه را در این زمینه داشتم، باب بندی و فصل بندی کردم؛ در آخر آن، فصلی را آوردم که دربردارندۀ نقل های نیکو از فرموده های کوتاه آن حضرت، در زمینۀ پند ها و حکمت ها و مَثَل ها و آداب بود، بی آن که خطبه های طولانی و نامه های مبسوط را در برداشته باشد. بنابر این، این فصل را – که گفته شد - گروهی از دوستان، نیکو شمردند؛ و نو آوری های آن، مورد خوشایند آنان قرار گرفت؛ و فرموده های ناب آن، شگفتی آنان را برانگیخت؛ و از همین رو، از من خواستند تا کتابی را در بردارندۀ فرموده های بر گزیدۀ امیر مؤمنان (علیه السلام) در همۀ فنون آن وشاخه های گوناگونش – از خطبه ها و نامه ها و پند ها و آداب – بنگارم؛ با علم به این مطلب که کلام آن حضرت، شگفتی هایی از رسایی و گفتار هایی بی نظیر در شیوایی و نکته های نابی در زبان عربی و سخنان نورانی دینی و دنیایی، در خود دارد که همۀ آنها در هیچ کلامی، یکجا و(نیز) به صورت همه جانبه در هیچ کتابی، یافت نمی شود... بنابر این، به آغاز نمودن این کار، پاسخ مثبت برایشان دادم...

 و دیدم که گفتار ایشان (علیه السلام) به دور سه محور می چرخد:

 نخست: خطبه ها و فرموده ها (ی طولانی).

دوّم: نامه ها ونوشته ها.

و سوّم: حکمت ها و پند ها.

از این رو، به توفیق خداوند والا، در آغاز کار، به گرد آوری و گزینش خطبه های نیکو، سپس نامه های نیکو، سپس حکمت ها و آداب نیکو پرداختم؛ و برای هر گروه از آن، بابی را جدا ساختم؛ و در آن، برگ هایی را به عنوان فصل های جدا گانه قرار دادم، تا در راستای تکمیل آنچه شاید به خاطر شتاب، از دست رود و در آینده به دست آید، مورد  پیش بینی قرار گیرد.

 و هر گاه گفتاری از آن حضرت (علیه السلام) در لابلای گفتگو یا پاسخ پرسش یا به هدفی دیگر، به دست رسید - که دربارۀ یکی از گونه های گفته شده نبود که برای آن اساسی  قرار داده ام - آن را به شایسته ترین بابِ مرتبط با آن و شبیه ترین باب از لحاظ هدف، افزودم...

و چه بسا در این گزینش، واژه ای دو پهلو و  مفهومی تکراری آمده باشد؛ عذر من در این باره، آن بوده که: روایت های در بر دارندۀ گفتار آن حضرت، اختلاف شدیدی با هم داشتند؛ چه بسا کلامی برگزیده، در روایتی هماهنگ بوده، که در این صورت، همان (روایت) نقل شد؛ (ولی گاهی) در روایت دیگری (آن کلام) به مفهومی غیر از مفهوم اوّل، بار شده بود – یا با افزوده شدن بهتر، یا آمدن واژه ای نیکوتر - ،که این حالت، به جهت یاری رساندن به آنچه برگزیده شده و تأکید بر سخنان بی نظیر، اقتضای آوردنِ دوبارۀ آن را داشت.

و چه بسا آنچه که نخست، برگزیده شده بود، در خاطر نبود و برخی از آن - از سوی سهو و فراموشی، نه از روی عمد و مطابق خواستۀ خود – دوباره آورده شود... و پس از آن، به نظرم رسید که نام این کتاب را «نهج البلاغه» بگذارم؛چرا که درهای سخنان آن حضرت را برای بینندۀ آن می گشاید و ...

  • معنای نهج البلاغه

واژۀ «نَهج»در زبان عربی، از «روشن نمودن» و «آشکار ساختن» گرفته شده است و در اضافه شدن آن به واژۀ «البلاغة» - به معنای رسایی، یا گاهی به معنای  رسایی و شیوایی سخن هر دو - که مصدر باب «بَلَغَ» باشد [نک: المصباح المنیر، ص61(بلغ)] ، دو احتمال، مطرح شده است:

 نخست آن که: «نهج» در این جا ، مصدر باشد و معنای عبارت، چنین باشد:«آشکار ساختنِ بلاغت» یا«آشکار نمودنِ رسایی و شیوایی سخن».

دوّم آن که: به معنای اسمیِ آن باشد؛ یعنی:«راه آشکار بلاغت (یا رسایی و شیوایی)».

که اغلب شارحان این کتاب -  از جمله «ابن أبی الحدید معتزلی»  از شارحان به نامِ اهل سنّت - احتمال دوّم را برگزیده اند.

و«أبو هلال» در کتاب الفروق في اللّغة[ص 56، مادۀ «بلغ»] می نویسد:«البَلاغَةُ: إیصالُ المَعنی إلَی النَّفسِ في أحسَنِ صُورَةٍ» ؛ یعنی:«بلاغت » رساندن معنایی به نفس، در قالب نیکوترین صورتِ (لفظ) است.

و قطب الدین راوندی - رحمة الله -  علیه- از شارحان قدیم نهج البلاغه نیز در شرح این عبارت می نویسد:« البَلاغَةُ: إیصالُ المَعنی إلَی القَلبِ في أحسَنِ صوُرَةِ اللَّفظِ».

  • طرح تصحیح جدید نهج البلاغه

چاپ ها، شرح ها و تصحیح های بسیاری از این کتاب شریف – به دلیل اهمیّت و جایگاه آن- در طول قرن حاضر، صورت پذیرفته، که ما در بخش های آیندۀ این پژوهش، به تفصیل، دربارۀ آن ها سخن خواهیم گفت؛ امّا چند سال پیش از این – با توجّه به موارد نیاز سنجی موجود و به ویژه شناخت ضرورت تصحیح جدید این کتاب با تکیه بر معتبرترین و کهن ترین نسخه های خطّی آن و نیز بر اساس پیشرفته ترین اصول تصحیح علمی متون خطّی – طرح«تصحیح جدید نهج البلاغه» در پژوهشگاه قرآن و حدیث قم، پژوهشکدۀ علوم و معارف حدیث، گروه اِحیا و تصحیح متون، به همّت مسئولان دلسوز این مرکز، تصویب و راه اندازی شد.

این کار که شاید بتوان گفت: دقیق ترین و گسترده ترین کار علمی و بنیادین روی کتاب شریف نهج البلاغه باشد- وخبر راه اندازی آن، از سوی رسانه های مکتوب و صدا و سیمای رسمی کشور نیز به آگاهی عموم رسیده است - به اهتمام این جانب حمید احمدی جلفایی و جناب آقای محمّد هادی خالقی، تقریباً از سه سال پیش ، آغاز گردیده و بیش از پانزده نفر از محقّقان برجستۀ دیگر نیز به عنوان همکاران و همیاران، در به ثمر رسیدن این طرح می کوشند.

 علاوه بر مطالعات بنیادین مربوط به اجرای علمی این طرح، تأکید بیشتر محقّقان این طرح، بر جنبه های زیر بوده،که امتیاز ویژۀ این تصحیح نیز، از این موارد، تا حدودی روشن می گردد:

  1. شناسایی و تهیّۀ بیش از 85 نسخۀ کهن از سطح جهان.

در عمدۀ تصحیحات پیشین از این کتاب، تنها به چند نسخه به عنوان«مخطوطات اثر» مراجعه شده، مگر در برخی مواردتازه چاپ شدۀ آن که این تعدات تا عدد بیست، افزایش یافته است؛ امّا در تصحیح جدید این اثر، در مرحلۀ نخست، همۀ نسخه های موجود از این اثر- که بیش از پانصد مورد می باشد- به دقّت مورد مطالعه قرار گرفت و از میان آن ها، هشتاد و چهار نسخه به عنوان برترین و کهن ترین نسخه های خطّی نهج البلاغه، با تکیه بر ملاک های علمی معتبر ، مورد گزینش قرار گرفت و پس از تهیّه، توسّط مقابله گران آزمودۀ مرکز، با دقّت کافی، هم متن و هم حواشی آن ها مورد تطبیق، قرار گرفت.

تاریخ کتابت این نسخه ها از سال 406 شروع و تا قرن نهم، ادامه پیدا می کند؛ و برای اهل تصحیح روشن است که برخی نسخه های خطّی، با آن که در قرن های متأخّر، کتابت شده، به دلیل برخورداری از یک سری وجوه اهمیّت خاص،  برگزیده شده اند.

از میان این نسخه ها، هفت نسخه، متعلّق به قرن5 هجری، 12 نسخه متعلّق به قرن6، 20 نسخه متعلّق به قرن 7؛و باقی آن ها در دوره های بعدی تا پایان قرن نهم می باشد.

علاوه بر آن، در نسخه های مورد مقابله برای تصحیح این اثر، ملاک ویژه ای مورد توجّه قرار گرفته که معمولاً در بیشتر تصحیح های ارائه شده از متون دینی، به آن کمتر توجّه می شود؛ و آن، توجّه به پراکندگی جغرافیایی نسخه های موجود از این اثر  و کتابت های فرا مذهبی از آن می باشد. به این معنا که : در میان نسخه های انتخاب شده، برخی نسخه ها به نوعی با دست خطّ برخی اندیشمندان قدیم غیر شیعی، یا توجّه آنان به نسخه های این کتاب -  از  جمله : حنفی مذهبان، شافعی مذهبان، حنبلی مذهبان، صوفیان و مانند آن - ارتباط دارد. بنابر این از کشور ها و مناطق مختلف جهان اسلام -  که به نوعی با مرحوم سیّد رضی یا شاگردان او ارتباط دارند - از کاتبان غیر شیعی این کتاب، نسخه هایی به عنوان نسخه های ویژه ،انتخاب شده است.

علاوه بر آن، به دلایلی قابل دفاع، در تصحیح این اثر، شش چاپ مهمّ و مورد توجّه از کتاب نیز- که جزو  چاپ های پیشین این اثر به حساب می آیند – با متن جدید مقابله شده و اختلاف های موجود، گزارش گردیده است.

و در نهایت، حاصل این مقابله ها به روش های علمی مدرن، پس از یک مرحله جرح و تعدیل اجمالی، در پانوشت تصحیح جدید، گزارش شده است.

  1. تقویم علمی متن کتاب و گزینش نسخۀ برتر،با تکیه بر ملاک های علمی پذیرفته شده و به هدف کشف «ما صَدَرَ عَن قَلَمِ المُؤلِّفِ رحمه الله».

 در این فرایند، ضریب اولویّت نسخه های خطّی، مصادر روایات، قواعد ادبیّات عرب، اصول فصاحت و بلاغت کلام و برخی موضوعات دیگر، به خوبی مورد توجّه قرار گرفته اند.

  1. شرح و تحلیل واژگان و عبارت های دشوار و چند پهلوی متن، با تکیه بر:کتاب های لغت معتبر، منابع مرتبط با قواعد ادبیّات عرب، قواعد املای زبان عربی، شروح و تعلیقه های مهمّ نهج البلاغه و مانند آن.
  2. شرح و تحلیل نسخه بدل های دشوار و چند پهلوی گزارش شده از نسخه ها، با تکیه بر منابع ذکر شده در بند پیشین.
  3. تعلیقه های ادبی مرتبط با گزینش نسخه بدل ها در فرایند« ترجیح راجح بر مرجوح» و نیز نوشته های مرتبط با وجوه اعراب برگزیده شده.
  4. پردازش به اعلام،اماکن، عناوین فرقه ها و مذاهب و مانند آن، که در متن احادیث یا عناوین ابواب کتاب، آمده است.
  5. اعراب و ویرایش دقیق متن و پانوشت، بر اساس اصول پذیرفته شده در این زمینه.
  6. اصلاح ساختار و ابواب و شمارگان کتاب.
  7. مقدّمه ای مناسب در شناخت کتاب و مؤلّف آن و اصول و روش حدیث نگاری وی و به ویژه در بیان روش تحقیق و تصحیح علمی کتاب.
  8. ارائۀ بر خی ضمیمه های مناسب در پایان کتاب.

و بر این اساس بود که این جانب در راستای پیشبرد این طرح بزرگ، تصمیم گرفتم تا گوشه هایی از یافته ها و به ویژه نو یافته های علمی را در این راستا، به مرور زمان - در این بخش از«پایگاه پژوهشی و مطالعات اسلامی میثاق» - در اختیار علاقمندان قرار دهم.

عمدۀ مباحث ارائه شده در این پژوهش، که«پژوهش های نوین پیرامون نهج البلاغه» نام دادیم، به ترتیب زیر خواهد بود:

  1. مباحث مربوط به شناخت مؤلّف کتاب نهج البلاغه (مرحوم سیّد رضی (ره)).
  2. مباحث مربوط به شناخت کتاب نهج البلاغه.
  3. معرفی و ارزیابی چاپ ها و تحقیق های مهمّ کتاب نهج البلاغه.
  4. معرّفی و روش شناسی شروح مهمّ کتاب.
  5. معرّفی و روش شناسی ترجمه های مهمّ کتاب.
  6. معرّفی آثار پیرامونی مهمّ نهج البلاغه.
  7. معرّفی نسخه های خطّی برتر کتاب.
  8. نکته های تحقیقی و پژوهشی به دست آمده در طول تصحیح کتاب.

ناگفته نماند: از آن جا  که این مطالب، چنان نبوده که ابتدا در خارج از این فضا، مرتّب و نگارش شده و سپس با  نظم منطقی ، منعکس گردد؛ لذا بسیاری از مطالب، به صورت پراکنده در یکی از ابواب زیر،به تناسب مجال و فرصت موجود، منعکس خواهد شد؛ و امیدوارم بتوانم  در آینده ای نزدیک، حاصل همۀ مطالعات و یافته ها را در نوشته ای منظّم ، خدمت علاقه مندان به این موضوع، ارائه نمایم.

 

(منتظر ادامۀ مباحث ما در این راستا باشید)