اعتبار دعاهای ماه رمضان

1. بررسى صدور ادعيه ماه رمضان بر اساس مصباح المتهجد

نویسنده: استاد مهدی مهریزی

                                                                                                                                 
چكيده :
كتاب مصباح المتهجد نخستين كتاب جامع و روشمند در زمينه گردآورى كتاب ادعيه شيعى به شمار مى‌رود. در اين كتاب ادعيه ماه رمضان از ميان ماههاى قمرى جايگاه ويژه‌اى دارد. انتخاب نُه دعا از ادعيه ماه رمضان، و تحليل آن از نظر سند بر اساس كتاب مصباح، محور اين نوشتار است. ادعيه مذكور به علّت مرسل بودن در كتاب مصباح، در مهم‌ترين كتابهاى معتبر شيعه مورد بررسى قرار گرفت. با بررسى اعتبار سند و راويان، از مجموعه دعاها، شش دعا با دلايل ضعيف بودن راوى، موقوف و مرفوع و يا مرسل بودن، باعث ضعف سند گرديد؛ كه اين ضعف را كثرت نقل، متنى محكم و متين كه عدم مغايرت با قرآن كريم و احاديث و سيره قطعى معصوم 7 را شامل مى‌شود، جبران كرده است.

كليد واژه‌ها : دعا / رمضان / مصباح المتهجد / صدور دعا.

درآمد
دعا يگانه راه ارتباط بندگان با مبدأ بوده و تنها وسيله‌اى است كه خداوند متعال براى ارتباط با خود مقرّر فرموده است. در اين ارتباط، مجموعه دعاهاى مأثوره و نقل شده از معصومين : كه رابطه‌اى ميان خلق و خالقند، بايد از اعتبار و اتقان و اسناد صحيحى برخوردار باشند؛ تا بتوان به لفظ و عبارات آنها تكيه كرد. براى دست‌يابى به روايات صحيح و تشخيص روايات معتبر و انتخاب آنها مهم‌ترين اصل، بررسى سندى و تشخيص وثاقت و اعتبار سلسله راويان هر حديث است. اين پژوهش سعى دارد، نخست، جهت اعتبار بخشيدن به ادعيه مذكور علاوه بر كتاب مصباح، به جستجو و تتبّع در مصادر معتبر شيعى پرداخته، سپس به ميزان اعتبار و اسناد ادعيه ماه رمضان بپردازد.
گزارش اجمالى از ادعيه ماه رمضان
ادعيه موجود در كتاب مصباح المتهجد شيخ طوسى، داراى سندى مرسل مى‌باشد. به گونه‌اى كه، گاه تنها يك راوى در سند ديده مى‌شود، و يا حتّى بعضى از ادعيه بدون ذكر نام معصوم 7، فقط با نام دعا شروع شده است؛ (به طور مثال : دعاى افتتاح، يا دعاى روز اول ماه رمضان...) به همين منظور تمام اسناد ادعيه در رديف احاديث ضعيف قرارمى گرفت، لذا لازم ديده شد كه براى يافتن سند و راويان ادعيه ماه رمضان در درجه اوّل به مصادر قبل از شيخ طوسى و سپس به مصادر بعد از ايشان، تا زمان مرحوم مجلسى، نيز مراجعه شود. از ميان اين مصادر، برخى از منابع دسته اوّل و هم عرض به نظر مى‌رسند؛ چون، كتاب كافى، من لايحضره الفقيه، تهذيب الأحكام، اقبال‌الأعمال و بخشى از منابع متأخر و دسته دوم به شمار مى‌روند. با توجّه به اينكه كتابهايى چون، وسائل الشيعه و بحارالانوار و ... از مصادر طولى و دست دوم به شمار مى‌روند؛ امّا وجود احاديث و ادعيه موجود در اين كتب به اعتبار و ارزش آنها خواهد افزود.
از مجموع هفده دعا، به جهت اختصار كلام و تكرارى بودن بعضى از دعاها، نُه دعا مورد بررسى قرار گرفته است؛ كه از اين تعداد، سند هفت دعا فقط در كتاب معتبر كافى يافت شد، كه عبارتند از :
1. دعاى پيامبر 9 هنگام رويت هلال ماه رمضان
2. دعاى امام على 7، هنگام رويت هلال ماه رمضان
3. دعاى امام موسى كاظم 7، در آغاز ماه رمضان
4. دعاى امام سجاد 7، در هر روز از ماه رمضان
5. دعاى پيامبر 9، هنگام افطار
6. دعاى امام صادق 7، هنگام افطار
7. دعاى دهه آخر ماه رمضان

مصادر ادعيه

در كتب حديثى شيعه، دعاهاى بسيارى از معصوم : به ثبت رسيده كه تعدادى از آنان اختصاص به ماه مبارك رمضان دارد. اين دعاها كه داراى جايگاه و منزلت والايى هستند، از دوران حيات امامان معصوم : شكل گرفته‌اند؛ و در دوره‌هاى بعد جمع‌آورى و دسته‌بندى شده و در كتابهاى جداگانه‌اى به نگارش درآمده‌اند. همان‌طور كه اشاره شد، نقل ادعيه ماه رمضان علاوه بر كتاب مصباح شيخ طوسى در كتب معتبر ديگرى نيز به چشم مى‌خورد، كه در اين نوشتار علاوه بر معرفى آنان ـ به ترتيب زمانى حيات مولفان ـ به صورت اجمال، به چگونگى سند در اين مصادر پرداخته است.
دعاى اوّل ـ دعاى پيامبر (ص) هنگام رويت هلال ماه رمضان
كلينى، ج 4، ص70، سند دعا را اين چنين ذكر كرده است :
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ الَْيمَانِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ 7 قَالَ كَانَ رَسُولُ اللهِ 9 إِذَا أَهَلَّ هِلَالَ شَهْرِ رَمَضَانَ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَ رَفَعَ يَدَيْهِ فَقَال :
«اٌللَهُمَ! اَهِلَهُ عَلَينَا بِالاَمنِ و ألإيمَانِ، و ألسَلَامة وَ ألإسلَامِ، وَ ألعَافِيَةِ ألُمجَلَلَةِ وَ ألرِزقِ ألوَاسِعِ وَ دَفعِ ألاَسقَام...»
خدايا اين هلال را با امن و ايمان، و سلامت از آفات و تسليم در برابر تقدير، و عافيت فراگير و روزى گسترده و رفع درد و بيماريها، بر ما ظاهر ساز.... (طوسى، ص 540)
اين دعا را نيز به ترتيب قرن، صدوق به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1413، ج 2، ص 100؛ طوسى (م460) به نقل از كلينى، 1365، ج 4، ص 196؛ سيّدبن طاووس (م664) باكمى اضافات و سندى متفاوت به صورت مرسل: رواه محمّد بن الحنفية عن مولانا اميرالمومنين على بن ابى‌طالب 7 قال كان رسول الله 9. 1367، ص 17. كفعمى (م905) هر دو كتاب به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1383، ص 191، 1405، ص 560. خوانسارى (م1099) به صورت مرسل: روى الشيخ عن جابر عن ابى‌جعفر 7 قال كان رسول الله 9. ج 2، ص 74؛ حر عاملى (م1104) به نقل از كلينى، 1409، ج 10، ص 321؛ بحرانى (م1107) به نقل از كلينى، 1414، ج 1، ص 280، نقل كرده‌اند.
دعاى دوم ـ دعاى امام على (ع) هنگام رويت هلال ماه رمضان
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ النَّوْفَلِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الُْمخْتَارِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُوْمِنِينَ ع إِذَا رَأَيْتَ الْهِلَالَ فَلَا تَبْرَحْ وَ قُل : (كلينى، ج 4، ص 76)
«اللَهُمَ! إنِى أسألُكَ خَيرَ هذَا ألشَهرِ وَ نُورَهُ و نَضرَهُ وَ بَرَكَتَهُ وَ طَهُورَهُ وَ رِزقَهُ، أسألُکَ خَيرَ مَا فِيِه وَ خَيرَ مَا بَعدَهُ...»
خدايا، من خير اين ماه و نور و نضر و بركت و پاكى و پاكيزگى و رزق آن را از تو مسألت دارم و خير نهفته در آن و خير بعد از آن را از تو مى‌خواهم... (طوسى، ص 541)
متن دعا به ترتيب قرن در مصادرى چون: قاضى نعمان (م363)، به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7 با اندكى تغيير، 1385، ج 1، ص 271؛ صدوق (م381) به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1413، ج 2، ص 100؛ طوسى (م460) به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1365، ج 4، ص 197؛ سيّدبن طاووس (م664) به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1367، ص 18؛ كفعمى (م905)، 1383 هر دو كتاب به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، ص 191، 1405، ص 561.
خوانسارى (م1099) به صورت مرسل: الحسين بن المختار مرفوعاً قال قال اميرالمومنين 7. ج 2، ص 474؛ حر عاملى (م1104) به نقل از كلينى، 1409، ج 10، ص 323، ذكر شده است.
دعاى سوم ـ دعاى امام موسى كاظم (ع) در آغاز ماه رمضان
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ 7 قَالَ: (كلينى، ج 4، ص 76)
«اللَّهُمَّ إِنِّى أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِى دَانَ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ، وَ بِرَحْمَتِكَ الَّتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ...»
خدايا من از تو خواهم به حق آن نامت كه گردن نهاد در برابرش هر چيز، و بدان رحمتت كه فرا گرفت هر چيز را و ... (طوسى، ص 604)
اين دعا را، صدوق (م381) به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1413، ج 2، ص 102؛ مفيد (م413) به صورت مرسل: روى الحسن بن محبوب عن على بن رئاب عن العبد الصالح ع أنه قال ادع بهذا الدعاء فى أول يوم من شهر رمضان. 1413، ص 320؛ طوسى (م460) به نقل از كلينى، 1365، ج 3، ص 106؛ سيّدبن طاووس (م664) به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1367، ص 45؛ كفعمى (م905) هر دو كتاب به صورت مرسل به نقل از كتاب مصباح المتهجد، 1383، ص 217، 1405، ص 607؛ عاملى (م1011) به نقل از كلينى، 1362، ج 2، ص 483؛ مجلسى (م1111)، به نقل از كتاب اقبال الأعمال، 1404، ج 94، ص 341 نقل كرده‌اند.
دعاى چهارم ـ دعاى امام سجاد (ع) در هر روز از ماه رمضان
محمّد بْنُ مُحَمَّدٍ عَن عَلِيِّ بن الحَسَنِ عَن جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَن عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ ع كَانَ يَدْعُو بِهَذَا الدُّعَاءِ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَان: (كلينى، ج 4، ص 75، با تغييرات)
«اللَّهُمَّ هَذَا شَهْرُ رَمَضَانَ، الَّذِى أَنْزَلْتَ فِيهِ الْقُرْآنَ، هُدًى لِلنَّاسِ وَ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَ الْفُرْقَانِ وَ هَذَا شَهْرُ الصِّيَامِ ...»
خدايا اين ماه رمضانى است كه در آن قرآن را نازل كردى؛ قرآنى كه راهنماى مردم و حجّتهايى است از هدايت و تميز، و اين ماه روزه است، و ... (طوسى، ص 610)
مصادرى كه اين دعا در آنجا نقل شده است به ترتيب قرن عبارتند از: صدوق (م381) به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1413، ج 2، ص 104 با تغييرات؛ مفيد (م413) بدون سند، 1413، ص 332؛ طوسى (م460) بدون سند، 1365، ج 3، ص 111.
سيّدبن طاووس (م664) با سندى متفاوت: و هو مما رويناه بإسنادنا إلى محمّد بن يعقوب الكلينى من كتاب الكافى  ]الطرازى  [و من كتاب على بن عبد الواحد النهدى بإسنادهما إلى مولانا على بن الحسين 7 أنه كان يدعو به و أن مولانا محمّد بن على الباقر 7 كان أيضا يدعو به كل يوم من شهر رمضان و فى بعض الروايات زيادة و نقصان. 1367، ص 89؛ كفعمى (م905) هر دو كتاب بدون سند،1383، ص 223، 1405، ص 618؛ حرعاملى (م1104) به نقل از كلينى، 1409، ج 10، ص 326 با تغييرات؛ مجلسى (م1111) به نقل از كتاب اقبال الأعمال، 1404، ج 95، ص 101.
دعاى پنجم ـ دعاى پيامبر (ص) هنگام افطار
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ 7 أَنَّ رَسُولَ اللهِ 9 كَانَ إِذَا أَفْطَرَ قَال: (كلينى، ج 4، ص 95)
«أللَهُمَ ! لَکَ صُمنَا، وَ عَلَى رِزقِکَ أفطَرنَا، فَتَقَبَلهُ مِنَا. ذَهَبَ ألظَمَآء وَ أبتَلَتِ ألعُرُقُ وَبَقِى ألآجرُ.»
خدايا بر تو روزه داشتيم، و با رزق تو افطار كرديم، پس آن را از ما بپذير. تشنگى از ما برطرف شده و رگها رطوبت يافت و اجر و ثواب به جاى مى‌ماند. (طوسى، ص 625)
اين دعا را، قاضى نعمان (م363) به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1385، ج 1، ص 280؛ صدوق (م381) به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1413، ج 2، ص 106؛ مفيد (م413) به صورت مرسل: و روى إسماعيل بن زياد عن أبى عبدالله 7 عن آبائه أن رسول‌الله 9 كان إذا أفطر. 1413، ص 319؛ طوسى (م460) به نقل از كلينى، 1365، ج 4، ص 199؛ حسن بن فضل طبرسى (548) به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1412، ص 27؛ راوندى (م570) به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، ص 175؛ سيّدبن طاووس (م664) به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1367، ص 116؛ كفعمى (م905) بدون سند، 1383، ص 217؛ خوانسارى (م1099) به نقل از كلينى به صورت مرسل : روى في الكافي عن السكوني عن جعفر 7 عن آبائه 7 أن رسول‌الله 9. ج 2، ص 446؛ حر عاملى (م1104) به نقل از كلينى، 1409، ج 10، ص 147؛ بحرانى (م1107) به نقل از كلينى، 1414، ج 1، ص 280؛ مجلسى (م1111) به نقل از كتاب مكارم الاخلاق، 1404، ج 93، ص 315، را نقل كرده‌اند.
دعاى ششم ـ دعاى امام صادق (ع) هنگام افطار
الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ أَبِى بَصِيرٍ عَنْ أَبِى عَبْدِاللهِ 7 قَالَ تَقُولُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ عِنْدَ الْإِفْطَارِ إِلَى آخِرِه : (كلينى، ج 4، ص 95)
«ألحَمدُ للهِ ألَذِي أعَانَنَا فَصُمنَا وَ رَزَقَنَا فَأفطَرنَا، أللَهُمَ، تَقَبَل مِنَا وَ أعِنَّا عَلَيهِ وَ سَلِّمنَا فِيهِ...»
خدايى را ستايش و سپاس كه ما را يارى كرد تا روزه داشتيم، و روزى عطا كرد تا افطار كرديم. خدايا از ما بپذير و ما را در ادامه آن يارى فرماى، و در اين ماه از كليه آفاتمان به سلامت دار، و.... (طوسى، ص 625)
متن دعا در مصادر، صدوق (م381)، 1413، ج 2، ص 106؛ 1418، ص  187 هر دو كتاب به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7؛ مفيد (م413) به صورت مرسل: روى ابوبصير عن ابى عبدالله 7 أنه قال. 1413، ص 319؛ طوسى (م460)، به نقل از كلينى، 1365، ج 4، ص 200.
سيّد بن طاووس (م664) با سندى متفاوت: و من ذلک ما رويناه بإسنادنا إلى هارون بن موسى التلعكبرى بإسناده إلى أبى بصير عن أبى عبدالله 7 قال. 1367، ص 116؛ كفعمى (م905) هر دو كتاب به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1383، ص 231، 1405، ص 631؛ خوانسارى (م1099)، به صورت مرسل: عن أبى بصير عن أبى عبدالله 7 قال. ج 2، ص 446؛ حر عاملى (م1104) به نقل از كلينى، 1409، ج 10، ص 147؛ مجلسى (م1111) به نقل از كتاب هداية صدوق، 1404،  ج 93، ص 311، نقل شده است.
دعاى هفتم ـ دعاى هر شب ماه رمضان (دعاى افتتاح)
فمن ذلک الدعاء الّذى ذكره محمّد بن أبى قرّة بإسناده فقال: حدّثنى أبو الغنائم محمّد بن محمّد بن محمّد بن عبدالله الحسنى قال: أخبرنا أبو عمرو محمّد بن محمّد بن نصر السكونى رضى الله عنه، قال :
سألت أبا بكر أحمد بن محمّد بن عثمان البغدادى رحمه الله ان يخرج إلىّ أدعية شهر رمضان التي كان عمّه ابوجعفر محمّد بن عثمان بن السعيد العمرى رضى الله عنه و أرضاه يدعو بها، فاخرج اليّ دفتراً مجلداً بأحمر، فنسخت منه أدعية كثيرة و كان من جملتها: و تدعو بهذا الدّعاء في كلّ ليلة من شهر رمضان : (سيّد بن طاووس، ص 58)
«اَللّهُمَّ اِنّى اَفْتَتِحُ الثَّن‌آءَ بِحَمْدِكَ، وَاَنْتَ مُسَدِّدٌ لِلصَّوابِ بِمَّنِكَ وَاَيْقَنْتُ اَنَّكَ اَنْتَ اَرْحَمُ الرّاحِمينَ فى مَوْضِعِ الْعَفْوِ وَالرَّحْمَةِ، وَاَشَدُّ الْمُعاقِبينَ فى مَوْضِعِ النَّكالِ وَالنَّقِمَةِ، وَاَعْظَمُ الْمُتَجَبِّرينَ فى مَوْضِعِ الْكِبْرى‌آءِ وَالْعَظَمَةِ...»
خدايا من ستايش را به وسيله حمد تو مى‌گشايم، و تويى كه به نعمت بخشى خود بندگان را به درستى وادارى، و يقين دارم كه به راستى تو مهربان‌ترين مهربانانى؛ امّا در جاى گذشت و مهربانى، ولى سخت‌ترين كيفر كننده‌اى در جاى شكنجه و انتقام، و بزرگ‌ترين جبارانى در جاى بزرگى و عظمت..... (طوسى، ص 577)
اين دعا را طوسى (م460) بدون سند، 1365، ج 3، ص 108؛ كفعمى (م905)، 1383، ص 193، 1405، ص 578، هر دو كتاب بدون سند، نقل كرده‌اند.
دعاى هشتم ـ دعاى دهه آخر ماه رمضان
دعاى مذكور با دو سند به صورت مرسل در كتاب كلينى (م329)، 1365، ج 4، ص 160 نقل شده است.
1. دعاى شب بيست و يكم و بيست و دوم و بيست و سوم
أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْن الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَيُّوبَ بْنِ يَقْطِينٍ أَوْ غَيْرِهِ عَنْهُمْ 7 دُعَاءُ الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ تَقُولُ فِى اللَّيْلَةِ الْأُولَى :
«يَا مُولِجَ اللَّيْلِ فِى النَّهَارِ وَ مُولِجَ النَّهَارِ فِى اللَّيْلِ، وَ مُخْرِجَ الْحَيِّ مِنَ المَيِّتِ وَ مُخْرِجَ المَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ، يَارَازِقَ مَنْ يَشَاء ُبِغَيْرِحِسَابٍ...»
اى فروبرنده شب در روز و اى فروبرنده روز در شب، و اى بيرون آورنده زنده از مرده و بيرون آورنده مرده از زنده، اى روزى دهنده هر كه را خواستى بى حساب...
2. دعاى شب بيست و چهارم تا شب سى‌ام
مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّالِحِينَ 7 قَالَ :
«يا فالِقَ الاْصْباحِ وَجاعِلَ اللَّيْلِ سَكَناً، وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً، يا عَزيزُ يا عَليمُ، يا ذَاالْمَنِّ وَالطَّوْلِ، وَالْقُوَّةِ وَالْحَوْلِ، وَالْفَضْلِ والاْنْعامِ وَالْجَلالِ
وَالاْكْرامِ...»
اى شكافنده سپيده صبح و اى قراردهنده شب را وسيله آرامش، خورشيد و ماه را وسيله حساب كردن، اى نيرومند اى دانا، اى صاحب نعمت و بخشش، و نيرو و جنبش، و فضل و نعمت بخشى و جلالت و بزرگوارى... (طوسى، ص 628)
اين دعا را نيز صدوق (م381)، 1413، ج 2، ص 162، با سندى ديگر به صورت مرسل، بدين نحو، نقل كرده است :
فِي نَوَادِرِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِى عُمَيْرٍ أَنَّ الصَّادِقَ 7 قَالَ تَقُولُ فِى الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ مِنْ...
متن كامل دعا در مصادر ديگر عبارتند از: مفيد (م413) بدون سند، 1413، ص 184، طوسى (م460) به نقل از كلينى، 1365، ج 3، ص 101؛ كفعمى (م905)، هر دو كتاب به صورت مرسل به نقل از كتاب. مصباح المتهجد، 1383، ص 201، 1405، ص 582.
دعاى نهم ـ دعاى امام سجّاد (ع) هنگام وداع ماه رمضان.
«يَا مَنْ لاَ يَرْغَبُ فِى الْجَزَاءِ، وَ يَا مَنْ لاَ يَنْدَمُ عَلَى الْعَطَاءِ.، وَ يَا مَنْ لاَ يُكَافِئُ عَبْدَهُ عَلَى السَّوَاءِ مِنَّتُكَ ابْتِدَاءٌ وَ عَفْوُكَ تَفَضُّلٌ...»
بار خدايا، اى آنكه (براى نعمتهايى كه به خلقش داده) پاداش نمى‌خواهد، و اى آنكه بر عطا و بخشش (بندگانش) پشيمان نمى‌شود. و اى آنكه جزاى (كردار) بنده خود را يكسان و برابر نمى‌دهد. نعمت و بخشش تو در آغاز است و عفو و گذشتت، احسان و نيكى كردن بدون علّت و سبب است... (طوسى، ص 642)
متن دعا علاوه بر صحيفه السجاديه[3] ، 1378، ص 192، در مصادرى چون : سيّدبن طاووس (م664) به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1367، ص 248؛ كفعمى (م905) به صورت مرسل فقط ذكر نام معصوم 7، 1405، ص 640؛ مجلسى (م1111) به نقل از كتاب، إقبال الأعمال  1404، ج 95، ص 172، نقل شده است.
سند آن در كتاب اقبالِ سيّدبن طاووس بدين‌گونه است :
وَ قَدْ رَوَيْنَاهُ عَنْ مَوْلَانَا عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ 7 صَاحِبِ الْأَنْفَاسِ الْمُقَدَّسَةِ الشَّرِيفَةِ فِيَما تَضَمَّنَهُ إِسْنَادُ أَدْعِيَةِ الصَّحِيفَةِ فَقَالَ وَ كَانَ مِنْ دُعَائِهِ فِى وَدَاعِ شَهْرِ رَمَضَان.

ارزيابى راويان

علم رجال علاوه بر معرفى راويان، به صفاتى كه در پذيرش يا عدم پذيرش راويان نقش دارد، مى‌پردازد. آقابزرگ طهرانى در كتاب الذريعه مى‌نويسد: دانش رجال، علمى است كه در آن از حالات راويان حديث و صفات آنها بحث مى‌شود، از آن جهت كه آن صفات در قبول و ردّ گفتار آنها تأثير دارد. (طهرانى، ج 10، ص 80) در اين قسمت از نوشتار، تعداد چهل و هشت راوى با حذف مكررات در سلسله اسناد مورد ارزيابى قرار گرفته است؛ كه به بررسى آنها مى‌پردازيم.
1. ابراهيم بن عمر اليمانى
نجاشى وى را اين‌گونه معرفى مى‌كند: شيخ من اصحابنا، ثقه، و از محمّد باقر و امام جعفر صادق 8 روايت كرده است. (نجاشى، ص 20) علامه حلى، قول وى را مقبول مى‌داند. (حلّى، ص 6)
2. ابراهيم بن هاشم
ابراهيم بن هاشم ابواسحاق القمى، از اصحاب امام رضا 7 و شاگرد يونس‌بن عبدالرحمان بود. وى نخستين كسى است كه به انتشار احاديث مدرسه كوفه در قم همّت گماشته است. (نجاشى، ص 16؛ طوسى، ص 11) علامه درباره وى مى‌گويد، من به قول كسى از اصحابمان در قدح و يا تعديل او دست نيافتم و روايت ايشان زياد است و ارجح، قبول رواياتش است. (حلّى، ص 5)
3. ابن محبوب
الحسن بن محبوب السراد، وى امامى (نجاشى، ص 82) ثقه، جليل‌القدر است؛ و از امام موسى كاظم 7 و شش نفر از اصحاب امام صادق 7 روايت كرده است. (طوسى، ص 122)
4. ابوالفضل الشيبانى
وى را در كتابهاى رجالى، راوى ضعيف توصيف كرده‌اند. (نجاشى، ص 396؛ حلّى، ص 256؛ طوسى، ص 447؛ ابن غضائرى، ص 99)
5. ابى بصير
يحيى بن القاسم أبو بصير الأسدى، از امام محمّد باقر و امام صادق 8 روايت كرده؛ و نجاشى از مرتبه وى خبر داده و او را توثيق نموده است. (نجاشى، ص 441)
6. احمد بن اسحاق
احمد بن اسحاق بن عبدالله بن سعدالأشعرى، ثقه و صحيح المذهب است. (الطوسى، ص 397؛ حلّى، ص 15) وى از خوّاص امام حسن عسكرى بود و از امام رضا و امام جواد 8 روايت كرده است. (نجاشى، ص 91)
7. احمد بن محمّد بن احمد بن طلحه
ابو عبدالله، و هو ابن اخى ابى الحسن على بن عاصم المحدث، در نقل حديث ثقه بود. (نجاشى، ص 93؛ طوسى، ص 67)
8. احمد بن محمّد بن عثمان البغدادى الزيات
البغدادى الزيات، در كتابهاى رجلى نام وى ذكر نشده بود. (مهمل)
9. ايوب بن يقطين
به علت نامشخص بودن هويت، مجهول مى‌باشد.
10. جابر بن يزيد
ابو عبدالله (الجعفى)، گفته شده، وى به ملاقات امام باقر و امام صادق 8 نايل آمده و از افراد ضعيف نقل حديث نموده است. (نجاشى، ص 128)
11. جعفر بن محمّد بن ابى الصباح
مجهول است و از على بن الحسن بن فضال روايت كرده است. (نمازى، ج 2، ص 186)
12. جعفر بن محمّد بن جعفر حسنى
نجاشى او را فردى ثقه مى‌داند. (نجاشى، ص 122)
13. جعفر بن محمّد بن حكيم
جعفر بن محمّد بن حكيم الخثعمى، از اصحاب امام موسى كاظم7 بود. (طوسى، ص 333)
14. الحسين بن محمّد
الحسين بن محمّد بن عمران بن ابى‌بكر الأشعرى القمى، نجاشى او را فردى ثقه مى‌داند. (نجاشى، ص 66)
15. الحسين بن المختار
ابو عبدالله القلانسى، اهل كو و از امام صادق و امام موسى كاظم8 روايت كرده است. (نجاشى، ص 54) داراى كتاب و واقفى بود. (طوسى، ص 334)
16. حماد بن عيسى
ابو محمّد الجهنمى، وى از امام موسى كاظم و امام رضا 8، و بيست حديث از امام جعفر صادق 7 روايت كرده، و در نقل حديث ثقه و راستگو بود. (نجاشى، ص 143؛ طوسى، ص 157)
17. سعدان
سعدان بن مسلم، از امام صادق و امام موسى كاظم 8 روايت كرده است. (نجاشى، ص 192) در معجم رجال آمده: سعدان بن مسلم فردى بزرگ و جليل المنزله است و از افراد ثقه مانند: صفوان بن يحيى روايت كرده است. (خويى، ج 8، ص 100)
18. السكونى
اسماعيل بن ابى زياد السكونى الشعيرى، وى از اهل سنّت بود. (حلّى، ص 199) شيخ طوسى او را از اصحاب امام صادق 7 برشمرده است. (طوسى، ص 160)
19. سهل بن زياد
ابوسعيد الآدمى الرازى، وى در نقل حديث، ضعيف و اعتمادى به رواياتش نيست. (نجاشى، ص 181؛ طوسى، ص 228)
20. عبدالرحمن بن بشير
راوى مجهول است.
21. عبدالله بن عمر بن خطاب
از وى در كتابهاى رجالى ياد نشده است.(مهمل)
22. عدة من اصحابنا
عده‌هاى معلوم كافى، به عده‌هايى گفته مى‌شود كه، پس از تعبير «عدة من اصحابنا» نام يكى از سه نفر زير وجود داشته باشد: 1- عدة من اصحابنا، عن احمد بن محمّد بن عيسى، عن احمد بن خالد البرقى، عن سهل بن زياد. عده كلينى در نقل از سهل بن زياد: على بن محمّد بن علان و محمّد بن ابى عبدالله و محمّد بن الحسن و محمّد بن عقيل الكلينى مى‌باشد. (حلّى، ص 430) على بن محمّد بن علان و محمّد بن عقيل الكلينى، نامشان در كتابهاى رجالى ذكر نشده است. محمّد بن ابى عبدالله و محمّد بن الحسن الصفار از ثقات هستند. (نجاشى، ص 157 و 373؛ حلّى، ص 160)
23. على بن ابراهيم
على بن ابراهيم بن هاشم، ابوالحسن القمى، نجاشى در توصيف او گفته است : او در نقل حديث ثقه، ضابط، قابل اعتماد، و داراى مذهب و عقيده صحيح است. او حديث را با سماع تحمل كرد، روايات زيادى نقل كرد و كتابهايى نگاشت. (نجاشى، ص 260)
24. على بن اسباط
على بن اسباط بن سالم بياع الزطى ابوالحسن المقرى، وى ثقه، فطحى مذهب، و از امام رضا 7 روايت كرده، و در گفتار موثق‌ترين و راستگوترين افراد بوده است. (نجاشى، ص 235)
25. على‌ بن الحسن
على بن الحسن بن على بن فضال، فقيه اصحاب ما در كوفه، داراى مرتبه (وجه) و مورد وثوق و عارف در حديث و سخنش مورد اعتبار بوده است. و در مورد وى به خطا و لغزشى پى نبرده‌اند. و گفته شده كه از ضعيفى نقل نكرده در حالى‌كه او فتحى مذهب بوده و از پدرش چيزى روايت نكرده است. (نجاشى، ص 257؛ طوسى، ص 273)
26. على بن رئاب
على بن رئاب الكوفى، طوسى، وى را ثقه و داراى قدر و مرتبه‌اى بزرگ مى‌داند. (طوسى، ص 263)
27. على بن عبد الواحد الخمرى
ثقه، لأنه من مشايخ النجاشى. (خويى، ج 12، ص 87؛ نمازى، ج 5، ص 409)
28. على بن نعمان
على بن النعمان الأعلم، از وى با الفاظ، ثقه، وجهه، و ثبت، ياد شده است. (نجاشى، ص 274؛ حلّى، ص 95)
29. عمرو بن شمر
ابو عبدالله الجعفى، از امام جعفر صادق 7 روايت كرده و در نقل حديث ضعيف بوده است. (نجاشى، ص 287)
30. عمير بن متوكل
عمير بن متوكل ثقفى بلخى، مجهول است.
31. متوكل بن عمير
راوى مجهول است.
32. متوكل بن هارون
از وى در كتابهاى رجالى ياد نشده است. (مهمل)
33. محمّد بن ابراهيم النوفلى
راوى مجهول است.
34. محمّد بن ابى عمير
وى با امام موسى كاظم 7 ملاقات نموده و احاديثى را از امام شنيده است. و نيز از امام رضا 7 روايت نقل نموده است. او جليل‌القدر بود و نزد موافق و مخالف منزلت عظيمى داشت. (نجاشى، ص 326)
35. محمّد بن ابى قرة
محمّد بن على بن يعقوب بن اسحاق بن ابى‌قرة، وى در نقل حديث ثقه و حديث را با سماع تحمل كرد و روايات زيادى نقل، و كتابهاى زيادى نگاشت. (نجاشى، ص 398)
36. محمّد بن احمد شهريار
خويى به نقل از شيخ منتجب الدين از وى با الفاظ فقيه، و صالح ياد كرده است. (خويى، ج 14، ص 336)
37. محمّد بن حسن
بهاء الشرف، محمّد بن الحسن بن احمد العلوى، در كتابهاى رجالى ذكرى به ميان نيامده است. (مهمل)
38. محمّد بن الحنفيه
ابن على بن ابى طالب 7. (خويى، ج 16، ص 48)
39. محمّد بن عبدالله الحسنى
ابو الغنائم، نامش در كتابهاى رجالى نيامده است. (مهمل)
40. محمّدبن عثمان‌بن سعيد العمرى
او و پدرش هر دو وكيل امام زمان 7، و داراى مرتبه و منزلت بزرگ مى‌باشند.
(طوسى، ص 447)
41. محمّد بن على بن الحسين بابويه
نجاشى او را فردى ثقه و جليل‌القدر مى‌داند، كه در سال 355 هجرى وارد بغداد شد در حالى‌كه از نظر سنّى جوان بود. (نجاشى، ص 389)
42. محمّد بن عيسى
محمّد بن عيسى بن عبيد بن يقطين، از امام جواد 7 به صورت نامه‌نگارى و شفاهى روايت كرده، نجاشى از او با عناوين، جليل من اصحابنا، ثقه عين، كثيرالرواية، و حسن التصانيف ياد كرده است. (نجاشى، ص 333) امّا طوسى در رجال مى‌گويد: از اصحاب امام هادى 7 است و بنابر نقل اهل قم، ضعيف مى‌باشد[4] . (طوسى، ص 391)
43. محمّد بن محمّد عكبرى
از وى، در كتابهاى رجالى ياد نشده است. (مهمل)
44. محمّدبن محمّدبن نصربن منصور
محمّد بن محمّد بن نصر بن منصور، ابو عمرو السكونى، نجاشى مى‌گويد: وى از اصحاب ما و اهل بصره، و ثقه و فقيه در زمان خود بوده است. (نجاشى، ص 397؛ طوسى، ص 521)
45. محمّد بن يعقوب بن اسحاق
ابوجعفر الكلينى، داراى قدر و مرتبه‌اى بزرگ، از موثق‌ترين افراد در نقل حديث بوده است. (نجاشى، ص 377؛ طوسى، ص 395)
46. النوفلى
الحسين بن يزيد بن محمّد بن عبدالملك النوفلى، وى شاعر و اديب بود؛ و به گواهى نجاشى، روايتى كه بر غلو او دلالت كند، چنان‌كه برخى وى را به آن متهم ساخته‌اند، وجود ندارد. (نجاشى، ص 38)
47. هارون بن موسى التعكبرى
نجاشى در مورد وى با الفاظ، وجهاً فى اصحابنا، ثقه، معتمد، ياد كرده است. (نجاشى، ص 439)
48. يعقوب بن يزيد
يعقوب بن يزيد بن حماد الأبنارى السلمى ابويوسف، وى از امام جواد 7 روايت كرده و فردى ثقه و راستگو در نقل حديث بوده است. (نجاشى، ص 450؛ طوسى، ص 508) كل راويان 48
    ثقه    26
    ممدوح  6
    مهمل  6
    مجهول  6
    ضعيف  4 راويان موجود در اين تحقيق به سه دسته كلّى تقسيم شده‌اند :
الف) راويانى كه از وثاقت و اعتبار بالايى در نزد مولفان كتابهاى رجالى قرار گرفته بودند، كه رقم بالايى را به خود اختصاص داده بودند. يعنى از چهل و هشت راوى، بيست و شش راوى ثقه بودند. يعنى، بيش از پنجاه درصد از راويان از وثاقت برخوردار بوده‌اند.
ب) شش نفر از راويان كه هيچ نقلى بر توثيق و يا تضعيف آنها در كتابهاى رجالى نشده و با الفاظى كه فقط بر مدح آنها دلالت دارد، آمده‌اند.
ج) از شانزده راوى باقى مانده، چهار راوى لفظ ضعيف را به خود اختصاص داده بودند و دوازده راوى، يا نام آنها در كتب رجالى ذكر نشده (مهمل) و يا اگر هم از آنها ياد شده، لكن عقيده آنها نامشخص مانده است. (مجهول)

ارزيابى اعتبار اسناد

سند دعاها، به جز ـ دو دعاى هفتم و نهم ـ بر اساس سند يافت شده از كتاب كافى، مورد ارزيابى قرار گرفته‌اند.
دعاى اول
اين دعا از لحاظ اتصال، مسند است. امّا وجود افرادى چون «عمر و بن شمر و جابربن يزيد» به عنوان افرادى ضعيف در سند، سبب ضعف آن گشته است.
دعاى دوم
سند دعا مرسل است و با توجّه به تعريف مرسل در معناى عام آن، (كه شامل حديث مرفوع هم مى‏شود) و ضعف راوى، سهل بن زياد و مجهول بودن، محمّد بن ابراهيم النوفلى، سبب ضعف سند گشته است.
دعاى سوم
سند از نظر اتصال مسند است. امّا به اين علّت كه از «ابراهيم بن هاشم» در كتب رجالى تصريح به عدالت نشده و تنها به مدح و ستايش او اكتفا گرديده است، سند دعا حسن مى‏باشد.
دعاى چهارم
سند دعا به جهت وجود لفظ، «عن بعض رجاله» مرسل است و مرسل بودن سبب شده تا سند ضعيف گردد. و همچنين اسم، «جعفر بن محمّد» بين جعفر
بن محمّد بن «أبى الصباح» و جعفر بن محمّد بن «حكيم الخثعمى» مشترك مى‏باشد. كه اولى مجهول و دومى در كتابهاى رجالى از اصحاب امام موسى
كاظم عليه‏السلاممى‏باشد و طبق نظر، آيت اللّه‏ خويى، منظور از جعفر بن محمّد، همان «جعفر بن محمّد بن حكيم الخثعمى» مى‏باشد. (خويى، ج 4، ص110)
دعاى پنجم
دعا از لحاظ اتصال مسند است و حضور فرد غير امامى «السكونى» در سند موجب موثق شدن سند گرديده است.
دعاى ششم
اتصال سند دعا مسند است و به علت وجود، راويان عادل و امامى در تمام طبقات، سند دعا صحيح مى‏باشد.
دعاى هفتم
سند دعا موقوف است و به جهت عدم اتصال سند تا به معصوم عليه‏السلام ضعيف شمرده شده است.
دعاى هشتم
دعاى شب بيست و يكم و بيست و دوم و بيست و سوم اتصال سند مرسل است و مجهول بودن ايوب بن يقطين سبب ضعف سند گشته است.
دعاى شب بيست و چهارم تا شب سى‏ام به علت مرسل بودن، سند ضعيف گرديده است.
دعاى نهم
ضعيف بودن راوى ابوالمفضل الشيبانى، و مجهول و مهمل بودن بعضى از راويان، سبب ضعف سند گشته است.
از لحاظ اعتبار سندى:
الف) شش دعا با دلايل متفاوت: 1ـ ضعيف بودن فرد راوى 2ـ موقوف 3ـ مرفوع و يا 4ـ مرسل بودن، باعث ضعف سند گشته است.
ب) يك دعا، سند صحيح را به خود اختصاص داده‏اند.
ج) و در نهايت دو دعاى باقى مانده، هر كدام به ترتيب شامل سند، حسن و موثق شده‏اند.
ارزيابى از جهات ديگر
براى نقد و بررسى حديث (دعا) و حكم به صحت آن، علاوه بر نقد سند و بررسى كيفيت اتصال آن به معصوم عليه‏السلام مى‏بايست به بررسى متن و مواردى اشاره نمود كه اين ضعف را جبران كرده‏اند.
1. كثرت نقل
حديث و دعايى كه در منابع كهن و مهم‏ترين كتابهاى دعائى شيعه نقل شده است، كه متعلق به بارزترين علماى قرون گذشته است، علاوه بر اينكه گوياى
اصالت ادعيه است، بر اعتبار و صحت آنها نيز مى‏افزايد.
در اين ارتباط، ابوالقاسم خويى تصريح مى‏نمايد كه: «در مواضع مكرّر، با وجود ضعف سند حديث، حكم بر صحت متن حديث مى‏كند.» (خويى، ص 268)
2. وجود ادعيه در منابع كهن
به علت نزديكى قدما، به زمان صدور احاديث و همچنين در اختيار داشتن قرائنى براى اثبات صدور حديث از معصوم عليه‏السلام و آگاهى آنان در مورد اعتبار و عدم اعتبار روايات، وجود ادعيه در اين منابع، از جمله، كافى، من لايحضره الفقيه، تهذيب الاحكام، كه از كتب اربعه شيعه محسوب مى‏شوند، اعتبار و صحت ادعيه را افزايش مى‏دهد.
3. موافقت مضمون ادعيه با آيات قرآن
نخستين معيار نقد و بررسى متن حديث عرضه آن بر قرآن كريم است كه ملاك حق و باطل و جداكننده آنهاست. مرحوم كلينى در كتاب كافى، روايتى را از قول امام صادق عليه‏السلام بيان مى‏كند با اين مضمون كه رسول اكرم  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمودند: «همانا بر هر حقى حقيقتى و بر هر صوابى نورى است، پس آن چه موافق كتاب خداست اخذ كرده و آنچه مخالف كتاب خداست رها كنيد.» (كلينى، ج 1، ص 69)
4. موافقت با روايات معصومين عليهم‏السلام
احاديث و سيره قطعى رسول اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و معصومين عليهم‏السلام نيز پس از قرآن كريم ميزان و معيار سنجش حديث مى‏باشد. امام رضا عليه‏السلام فرمودند: آنچه از جانب ما به شما رسيد، بر كتاب خداوند عزّوجل و احاديث ما عرضه كنيد اگر شبيه آن دو است، از ماست وگرنه از ما نيست. (حرّ عاملى، ج 27، ص 121)
5. الفاظ و مضامين عالى در متن
در فرهنگ شيعه ادعيه از زبان اشخاصى كه خود انسانهاى كاملند و عميق‏ترين و برترين ارتباط با معبود خود را دارند با تعابير بسيار زيبا بيان شده است. ادعيه ‏اى كه از معصوم عليه‏السلام رسيده داراى مضامين بسيار عميق و بلند و تأثيرگذار مى‏باشد كه نشان از عمق و ژرفا و نورانيت وجودى آنهاست. گاهى مفهوم و دلالت و محتواى متن دعا به قدرى با عظمت و مطابق اصول است، كه محال است از غير معصوم صادر شده باشد. اگر به سندى كه در مقدّمه صحيفه ذكر شده اكتفا كنيم، از شرايط حجيت و اتقان برخوردار نيست؛ اما الفاظ و مضامين بلند آن بر اعتبار كتاب خواهد افزود.

اميرعلى خان مدنى، شارح الصحيفه السجاديه مى‏نويسد: انتساب صحيفه شريفه به امام سجاد عليه‏السلام آن‏چنان مستفيض است كه تا سرحد تواتر مى‏رسد و مجهول بودن بعضى رجال سند از ارزش آن نمى‏كاهد. (مدنى شيرازى، ص 14)
همچنين، عبداللّه‏ شبر در مورد زيارت جامعه مى‏گويد:
كلامى كه فصاحت مضمون و بلاغت مشحون آن، ما را از بررسى سندش بى‏نياز مى‏كند. همانند: نهج‏البلاغه و صحيفه سجاديه و اكثر دعاها و مناجاتها.(شبر، ص 29) نتيجه
ادعيه ماه رمضان، از سه جهت، مورد بررسى قرار گرفت:
1ـ وجود ادعيه درمنابع و مصادر معتبر
2ـ ارزيابى سندى
3ـ ارزيابى متنى.
همان‏گونه كه ملاحظه شد، ادعيه مذكور علاوه بر مصباح المتهجد در منابع معتبر ديگر مانند: كافى، من لايحضره الفقيه، المقنعة، تهذيب الاحكام، اقبال الاعمال، بلدالامين و مصباح كفعمى، نيز نقل شده است. منابع مهم و معتبر، كافى، من لايحضره الفقيه، تهذيب الاحكام، از كتب اربعه شيعه، اعتبار و صحت، ادعيه مذكور را افزايش مى‏دهد. شش دعاى موجود در اين مجموعه، به علت انقطاع سند ضعيف بوده، كه به لحاظ كثرت نقل و محتواى بالا و عدم مخالفت با قرآن كريم و احاديث معصومين عليهم‏السلام، از ميزان وثوق به ادعيه مذكور، كاسته نمى‏شود. بيشتر دعاهاى موجود از باب بى‏نظير بودن
در مضامين و معنا، مورد وثوق قرار مى‏گيرند و ضعف سندى موجب خدشه در دلالت آنان نمى‏گردد.

منابع
الصحيفه السجاديه، ترجمه فيض الاسلام. قم: جامعه مدرسين، 1378ش.
1. آقابزرگ طهرانى، محمّد بن حسن. الذريعه الى تصانيف الشيعه. بيروت: دارالاضواء، 1403 ق.
2. ابن طاووس، على بن موسى. الاقبال بالإعمال الحسنه. تهران: داراالكتب الاسلاميه، 1367 ش.
3. ابن غضائرى، احمد بن حسين. رجال ابن غضائرى. قم: مؤسه اسماعيليان، 1364 ق.
4. بحرانى، هاشم. حلية الابرار فى احوال محمّد و آله الأطهار عليهم‏السلام. تحقيق: غلام‏رضا مولانا بروجردى. قم:
مؤسه المعارف الاسلاميه، 1414 ق.
5. تميمى مغربى، نعمان بن محمّد. دعائم الاسلام. مصر: دارالمعارف، 1385 ق.
6. حرّ عاملى، محمّد بن الحسن. تفضيل وسائل الشيعه الى تحصيل مسائل الشريعه. قم: مؤسه آل البيت عليهم‏السلام،
1409 ق.
7. حلّى، على بن مطهر. خلاصة الاقوال فى معرفة احوال الرجال. قم: دارالذخائر، 1411 ق.
8. خوانسارى، جمال الدين محمّد. مشارق الشموس. مؤسه آل البيت عليهم‏السلام لإحياء التراث.
9. خويى، ابوالقاسم. مصباح الفقاهة. قم: دارالهادى للمطبوعات، 1410 ق.
10. ـــــــــــ. معجم رجال الحديث. قم: مركز نشر آثار شيعه، 1410 ق.
11. الراوندى، فضل اللّه‏. النوادر. قم: مؤسه دارالكتاب.
12. رضى‏الدين، حسن بن فضل طبرسى. مكارم الأخلاق. قم: انتشارات شريف رضوى، 1412 ق.
13. شبر، عبداللّه‏. الانوار اللامعة فى شرح الجامعة. بيروت: مؤسه الوفاء.
14. صدوق، محمّد بن على. من لا يحضره الفقيه. قم: مؤسه انتشارات اسلامى، 1413 ق.
15. ــــــــــ. الهداية. مؤسه الامام الهادى عليه‏السلام، 1418 ق.
16. الطوسى، محمّد بن الحسن. تهذيب الاحكام. تهران: دارالكتب الاسلاميه، 1365 ش.
17. ــــــــــ. الرجال. نجف: حيدريه، 1381 ق.
18. ــــــــــ. الفهرست. نجف: المكتبة المرتضويه.
19. ــــــــــ. عدة الاصول. قم: مؤسه آل البيت، 1403 ق. 20. ــــــــــ. مصباح المتهجد. بيروت: مؤسه فقه الشيعه، 1411 ق.
21. العاملى، جمال الدين ابى‏منصور. منتقى الجمان فى الاحاديث الصحاح والحسان. تصحيح و تعليق:
على‏اكبر غفارى. قم: مؤسه النشر الاسلامى التابع لجماعة المدرسين، 1362 ش.
22. العاملى الكفعمى، تقى‏الدين ابراهيم بن على. البلد الأمين و الدرع الحصين. تهران: مكتبة صدوق، 1383
ق.
23. ـــــــــ. المصباح. قم: انتشارات رضى، 1405 ق.
24. كلينى، محمّد بن يعقوب. الكافى. تهران: دارالكتب الإسلاميه، 1365 ش.
25. مجلسى، محمّد باقر. بحارالانوار و الجامعة لدرراخبار الائمه‏الأطهار عليه‏السلام. بيروت: مؤسه الوفاء،
1404 ق.
26. المدنى الشيرازى، على خان. رياض السالكين فى شرح صحيفه سيد السجاديه. تحقيق: محسن الحسينى
الامينى، مؤسه النشر الاسلامى، 1415 ش.
27. مدير شانه‏چى، كاظم. دراية الحديث. قم: جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1381 ش.
28. مفيد، محمّد بن نعمان. المقنعة. قم: كنگره جهانى هزاره شيخ مفيد، 1413 ق.
29. النجاشى، احمد بن على. فهرست اسماء مصنفى الشيعه. قم: جامعه مدرسين، 1407 ق.
30. نمازى شاهرودى، على. مستدركات علم الرجال الحديث. تهران: ابى‏المؤف، 1412 ق.                                                           
تذکر:
1. سند صحيفه السجاديه در مقدمه كتاب، آمده است. راويان آن كه عبارتند از: محمّدبن حسن علوى،محمّدبن احمدبن شهريار، محمّدبن محمّدبن عكبرى، ابوالمفضل شيبانى، جعفربن محمّد، عبدالله بن عمربنخطاب، على‌بن نعمان، عميربن متوكل، متوكل‌بن هارون، متوكل‌بن عمير، مورد ارزيابى قرار گرفته‌اند.
2. در موردى كه نسبت به يك نفر از روات، دو نظر متفاوت نقل شده باشد به آن اصطلاحاً تعارض جرح وتعديل مى‌گويند. كه جمعى معتقدند كه قول جارج بر معدّل مقدم است. زيرا جارج ممكن است بر امرى كه ازنظر معدّل مخفى بوده است، اطلاع يافته باشد. برخى در تعارض قول جارح و معدل قول حافظتر را مقدممى‌دارند و برخى نيز در صورتى كه تعداد معدّلين بيشتر از جارحين باشد، قول معدّلين را مقدم مى‌دارند. (نك :مدير شانه‌چى، ص 150)

برگرفته از: مجله سفینه – ش 37

Tags: اعتبار اعتبارسنجی دعا رمضان المصباح