پژوهش های بنیادین متفرقه در حدیث و علوم حدیث

درسنامۀ شناخت روشمند جوامع حدیثی .1

سلسله مباحث ارائه شده در مرکز تخصصی حدیث حوزۀ علمیّۀ قم، برای طلاب سطح 3

(در نیم ترم اوّل از سال 1394 ش)

 

استاد: حمید احمدی جلفایی

 

(درس اول)

 

پیشگفتار

«حدیث» در طول تاریخ اسلام، همواره یکی از عناصر مهم در راستای مطالعات اسلامی، در زمینه‏های مختلف، اعمّ از: فقه و احکام شرعی، عقاید و کلام، تاریخ و سیره، اخلاق، تفسیر، حکمت و مانند آن، بوده است. به ویژه آن‏که همۀ فرقه‏ های اسلامی، جز برخی قرآنیانِ محض یا مخالفان مطلق حجیّت اخبار و احادیث ـ که شاید، مصداق خارجی قابل توجّهی نداشته باشند ـ «حدیث» را از گونه‏ های مهم «سنّت» در عرصة استنباط احکام شرعی، تلقّی می‏ کنند.
تفاوت مذاهب اسلامی، تنها در مصادیق حدیث یا سنّت معتبر است که ریشه در مباحث کلامی و اعتقادی دارد؛ این‏که مشهور شیعیان، علاوه بر احادیث معتبر رسول اکرم (ص)، احادیث معتبر اهل بیت معصوم آن حضرت - از وصی بر حقّش امام علی (ع) گرفته تا غائب منتظر – را حجّت می‏ دانند؛ امّا مشهور اهل سنّت، احادیث رسول اکرم (ص) و صحابة آن حضرت را، یا بسیاری از آنان علاوه بر آن، احادیث تابعان را نیز حجّت می‏ شمارند.
لذا در یک نگاه مشترک، «حدیث» را چنین تعریف کرده‏ اند:
«حدیث» گزارشی است که حکایت از سخن، کردار و تقریر پیشوایان دین دارد. [نک: الرعایة، ص 50؛ القوانین، ص 409، علوم الحدیث و مصطلحه (صبحی صالح)، ص 141].
«سنّت» نیز که در لغت به معنای سیره و روش است [لسان العرب 13/226]، در اصطلاح دینی، گاه به معنای مترادف با حدیث، گاه فقط به معنای کردار و تقریر پیشوایان دین در مقابل حدیث به معنای گفتار آنان، گاه به معنای مقابل فریضه، و گاه در مقابل بدعت، به کار رفته است [نک: المختصر الوجیز (خطیب)، بخش مقدّمه؛ المعتبر (حلّی)، ص 28؛ اصول الفقه الإسلامی، 2/450؛ مقیاس الهدایه 1/69؛ إرشاد الفحول، ص 31].