درسنامۀ روش تصحیح متون و مهارت های لازم (1)

درسنامۀ روش تصحیح و تحقیق متون و مهارت های لازم  (1)

نویسنده : حمید احمدی جلفایی

پیشگفتار

امروزه در میان شاخه های مختلف علوم نظری و فنون مرتبط با آن ها، از عناوینی همچون: تصحیح، نسخه شناسی، نسخه پژوهشی، متن شناسی، تحقیق متن، کتاب شناسی و مانند آن، یا از عناوین فرعی دیگری مثل: تقویم متن، مستند سازی، تعلیقه نگاری و مانند آن، بحث می شود که در گذشته های نه چندان دور، این عناوین، خیلی مطرح نبوده اند، به گونه ای که در راستای برخی از آن ها کتاب های مستقّلی نوشته شده و گاه به عنوان واحدهای درسی شناخته شده، در محافل علمی و دانشگاهی، مورد تدریس قرار می گیرند.
در طول یک دهۀ اخیر، برخی نویسندگان و محقّقان، کوشیده اند تا برخی از عناوین مذکور را به عنوان دانش های مستقلّی در میان علوم نظری مطرح ساخته و درسنامه هایی در این رابطه تنظیم نمایند؛ امّا این تلاش ها تا کنون نتایج قابل توجّهی نداشته و آثار چندان خوب و مهمّی در این راستا عرضه نشده است.
بسیار ضروری است تا ماهیّت این مباحث، خوب مورد بحث و بررسی قرار داده و ضمن ارزیابی علمیّت هر کدام، فواید، اهداف، مبانی، مبادی و مسائل آن ها را به صورت هدفمند، تشریح نمود.
آنچه مهّم است آن است که: همۀ این موضوعات، در راستای یک محور اساسی، مطرح هستند و آن عبارت است از: تحقیق و تصحیح متون کهن، یا حتّی غیر کهن مکتوب.

نسخه های خطّی و سایر میراث مکتوب، یکی از مهم ترین ذخائر ملّی – فرهنگی در هر کشوری هستند که امروزه در تمام دنیا در جهت حفظ، تحکیم، احیا و انشار آن ها هزینه های بسیاری خرج می گردد و این عرصه، به عنوان یکی از مهمترین عرصه های پژوهشی در هر کشوری، محسوب می گردد.
در این عرصه، معمولأ یکی از چهار هدف اصلی زیر دنبال می شود:
1. نشر و ترویج آثار کهن به بهترین شکل ممکن برای مخاطبان [ اهداف ترویجی ].
2. محکم سازی متون از نظر متن و محتوا [ اهداف تحقیقی ].
3.نقد متون [ اهداف پژوهشی ].
4.اهداف سیاسی و مانند آن.
در فرآیند تحقیق و تصحیح هر اثر مکتوبی، معمولأ چهار رکن اساسی، مورد توجّه است: متن، نسخه ها، مصحّح، و شیوه تصحیح.
در طیّ این فرآیند، مصحّح - که بایستی از شرایط علمی و مهارت های خاصّی برخوردار و نیز با شیوه های تصحیح متون آشنا باشد - متن خاصّی را بر اساس نسخه های خطّی آن، مورد تحقیق و تصحیح قرار می دهد.
بنابراین، هدف اساسی در دانش فرضی « تحقیق و تصحیح متون » نیز در چهار مورد زیر خلاصه می گردد:
1.آشنایی با متون مختلف و همچنین با ملاک های شناخت و گزینش متن جهت تحقیق و تصحیح.
2.آشنایی با اصول و ملاک های نسخه شناسی و نسخه پژوهشی.
3. آشنایی با شیوه های تحقیق و تصحیح متون در همۀ ابعاد آن.
4. شناخت شرایط لازم برای مصحّح و محقّق در فرایند تصحیح متون.
نگارنده که حدود 15 سال است به کار تصحیح و تحقیق متون مشغول هستم و در طی سال های اخیر مطالعات قابل توجّهی در راستای روش شناسی این موضوع انجام داده ام، اعتقاد دارم:
موضوع « روش تصحیح و تحقیق متون و مهارت های لازم » را می توان به عنوان یک دانش مستقّل و مهم در عرصۀ مطالعات و پژوهش های نظری مطرح کرد و در این میان، ضمن بررسی ابعاد مختلف موضوع در قالب چهار محور مذکور، به نظریّه پردازی در خصوص مشخصّه های علمی این دانش و روشمند سازی آن، همّت گماشت.
البتّه برخی از صاحب نظران، به دلیل کمی آشنایی با رسالت این دانش و ماهیّت خاصّ پژوهش های مرتبط با آن و نیز به جهت عدم آشنایی با روش ها و مهارت های خاص در این عرصه، این دانش را دانش ندانسته و تنها آن را به عنوان یک « فن » تلقّی کرده اند.
به نظر می رسد این بزرگواران، تنها برخی تصحیح نام یافته ها را در عرصۀ نشر و انتشار، ملاحظه نموده که در آن ها صرفأ به ویرایش متن و برخی فعالیت های فنّی بسنده شده و آن ها را با تصحیحات علمی موجود که در هر بُعدی از آن، چندین محور علمی و پؤوهشی با اصول و ملاک های علمی مشخّص، دنبال می گردد، مقایسه نموده اند.
چگونه است که درعرصۀ تقسیم بندی دانش های روز، به ویژه در زمینۀ علوم اسلامی، امروزه شاخه هایی مثل « نهج البلاغه »، « تفسیر اثری »، « کتابداری » و مانند آن، به عنوان دانش شناخته می شوند؛ امّا دانشی مثل « تحقیق و تصحیح متون » که هم از نظر ضرورت ها و اهداف و هم از حیث روشمندی و امکان طرح نظریّه های علمی در همۀ ابعاد، برتر و فراتر و مهم تر است، به عنوان یک « دانش » شناخته نمی شود؟!
در یک نگاه کلّی، اگر در فرایند تحقیق و تصحیح یک متن کهن، همۀ فعالیت های تحقیقی و پژوهشی شماره شود، در کنار پردازش به روش ها و مهارت ها و اصول لازم در هر یک از آن ابعاد، انصافأ تردید در دانش بودن چنین دانشی، بی منطق است.
عمدۀ فعالیّت های علمی در تصحیح، یا مراحل مختلف یک تصحیح علمی، عبارتند از:
1.شناخت ویژگی های علمی اثر [ از حیث ساختار، محتوا، منابع نگارش و تحلیل و مانند آن ].
2.شناسایی نسخه های خطّی اثر با توجّه به موضوع، موقعیّت جغرافیایی، مؤلّف و سایر گزاره های مرتبط با آن.
3.نسخه پژوهی تفصیلی اثر با تکیه بر مشخّصات علمی آن، انواع رموز، نشان ها، یادداشت ها، خطّ و مانند آن؛ و نیز مشخصه های فنّی مثل: نوع کاغذ، جلد، آرایه ها و مانند آن؛ و در نتیجه احراز اصالت انتساب، قدمت، اهمیّت نسخه و مانند آن.
4.آشنایی با منابع تحقیق و تصحیح اثر با توجّه به موضوع خاصّ آن، نام مؤلّف و موضوعات مرتبط جانبی، در همۀ ابعاد تصحیح، اعمّ از: مستند سازی، متن پژوهی، تعلیقه نگاری، توضیح مفردات و دشواری های متن، نوشته های انتقادی، شناخت مؤلّف و مانند آن.
5.آشنایی با شیوه های مختلف تصحیح و تحقیق در ابعاد مختلف آن.
6.آشنایی با اصول نسخه خوانی و تطبیق نسخه های خطّی و نیز جرح و تعدیل علمی حاصل تحقیقات.
7.مستند سازی متن و آشنایی با اصول، ملاک ها و بایسته های آن.
8.تعلیقه نگاری و توضیح مفردات متن و آشنایی با اصول، ملاک ها و بایسته های آن.
9.پردازش انتقادی به متن در ابعاد مختلف و پژوهش های مرتبط با هر کدام.
10.تقویم متن و آشنایی با اصول و قواعد املای مرتبط با زبان متن.
11.آشنایی با اصول ویرایش و نشانه گذاری در خصوص زبان مرتبط با اثر.
12.شناخت نظریه های علمی مرتبط با متن محور و موضوع آن و نیز شناخت منابع مرتبط در پژوهش های لازم.
13.شناخت مؤلّف و اندیشه های خاصّ وی به صورت تطبیقی و با تکیه بر اطّلاعات برون متنی و درون متنی.
14.بررسی اعتبار تاریخی اثر با تکیه بر اطّلاعات نسخه پژوهی و کتابشناختی و مانند آن.
15.آشنایی با مهارت های نگارش، اصلاح ساختار، تهیۀ ضمایم علمی و مانند آن.
روشن است که : مجموع این شناخت ها، تحلیل ها و به ویژه نظریّه پردازی های مرتبط  با اصول، شیوه ها، ملاک ها و مهارت ها در ابعاد مختلف را نمی توان تنها یک « فنّ » تلقّی نمود.
آری، برای کسانی که در این عرصه، فعالیتی انجام نداده اند، هر کدام از این مراحل، شاید بسیار ساده به نظر برسد؛ امّا آشنایان با این عرصه، نیک می دانند که در ساده ترین مراحل تصوّر شده، چه پیچ و خم هایی وجود دارد و تا چه اندازه، زمینه برای طرح نظریّات و ابداع مهارت های ویژه، موجود است.
وانگهی با توجّه به تعریف دانش و مشخّصات علمی آن که مورد پذیرش قرار گرفته و در بخش های بعدی این نوشته به آن خواهیم پرداخت، به نظر می رسد همۀ انتظارات موجود از یک دانش، در خصوص این دانش پویا نیز به مراتب موجود است و به همان خاطر، به جرأت ما این رشته را به عنوان یکی از رشته های علمی نظام یافته و قابل طرح و آموزش تدریس، معرفی می نماییم و در این سلسله نوشته های پیش رو، در اثبات این مسئله، مباحث منظّمی را در هر دوره از دوره های سایت پژوهشی میثاق، عرضه خواهیم نمود.
تلاش بر این است تا مطالب به صورت آموزشی و کاربردی و توأم با طرح پرشس ها و ارائۀ آزمون، همراه باشد؛ لذا علاقه مندان به این عرصه می توانند مطالب ما را به صورت منظّم دنبال نموده و در موارد لازم، جهت تنویر یا تشرح بیشتر، با خطوط ارتباطی ما تماس حاصل نموده و هماهنگی های بیشتری را در این عرصه داشته باشند.
نیز لازم به یادآوری است که: بیشتر این مباحث در برخی محافل علمی، توسّط نگارنده، مورد گزارش یا تدریس قرار گرفته و در چند مرکز علمی پژوهشی مهم - چه در مقام آموزش های کارگاهی و چه تدریس و چه به صورت کاربردی -  توسّط نگارنده، محور بحث قرار گرفته است و در برخی مراکز نیز همین عناوین، به عنوان واحد های اصلی شاخۀ نو تأسیس برای این موضوع، در وزارتخانۀ علوم، تحقیقات و فناوری دنبال می گردد، که امیدواریم به زودی، به ثمر برسد.
امید است بتوانیم گاه های مهمّی را در راستای تقویت این دانش و حلّ مشکلات و خدمت هر چه بیشتر به مصحّحان و کاربران و کار آموزان برداریم.
مباحث این پژوهش، در قالب چهار بخش عمده، دنبال خواهد شد که عبارتند از:
1.کلیّات و مباحث بنیادین دانش تصحیح و تحقیق متون، که در آن چهار فصل به ترتیب زیر، بحث خواهد شد: مفهوم شناسی اوّلیه، سیر تاریخی تصحیح و تحقیق متون و ادوار آن، بررسی علمیّت و مباحث روش شناختی دانش تحقیق و تصحیح متون، و مبانی تحقیق و تصحیح متون.
2.مراحل علمی فرایند تصحیح و تحقیق متون، که ده فصل دارد: معیارهای شناخت متون و گزینش آن ها، نسخه شناسی و نسخه پژوهی، اصول نسخه خوانی و تطبیق نسخه های خطّی، ملاک های جرح و تعدیل نسخه ها و تقویم متن، اصول مستند سازی متن، قواعد اعراب و ویراش متن، اصول تعلیقه نگاری و مهارت های لازم، مهارت های اصلاح ساختار، مقدّمه نگاری اصول  و بایسته های آن، و مهارت ها و فنون تهیّۀ ضمائم و عناوین علمی.
3.بازسازی متون کهن، اهداف، اصول و مهارت های لازم، که این بخش نیز فصول مختلفی را در خود جای داده است.
4.روش های احیای آثارغیر مکتوب.
در پایان، لازم به یادآوری است: چهار بخش مرتبط دیگر با این موضوع نیز در سایت پژوهشی میثاق دنبال می شود که عناوین آن ها عبارتند از: بررسی اعتبار تاریخی متون کهن بر اساس نسخه های خطّی آن ها، آشنایی با مصحّحان [ طبقات المصحّحین ]، معرفی فهرست کتابخانه های خطّی در جهان، و معرفی نسخه های برتر آثار اسلامی.
از علاقه مندان به این دانش، در خواست می گردد جهت آشنایی بیشتر با این فضای علمی پژوهشی، مباحث چهار بخش مذکور را نیز در هر دوره، دنبال نمایند.

ادامه دارد...

Tags: نسخه متون خطی تصحیح روش مخطوطات