اعتبار سنجی تاریخی متون کهن اسلامی

اعتبار تاریخی الکافی

(1)
کتاب الکافی / اثر ثقة الاسلام  کلینی (ت 329 ق)

پژوهشگر و نویسنده:  حمید احمدی جلفایی

چكيده

بررسى اعتبار تاریخی هر یک از متون کهن اسلامی، عنوان مسئله ای است که به نظر می رسد به عنوان یک خلأ جدّی در عرصۀ تحقیقات اسلامی، وجود دارد و جا دارد به عنوان یک دانش جدید، آن را جز دانش های زیر شاخه علوم حدیث، مطرح کرد.
برای این مهم، ابزارها و راهکارهای متعدّدی می توان مطرح کرد که اساسی ترین آنها در رابطه با متون کهن اسلامی ، بررسی اعتبار تاریخی هر یک از آنها بر اساس مخطوطات و قرائن داخلی و خارجی کتابشناسی می باشد.
اعتبار كتاب، نه به آن معنا كه حاميان مبناى رجالى «اعتبار كتاب» در دانش رجال يا اصول فقه، از آن بحث كرده ‏اند؛ بلكه به معناى بررسى اعتبار آن، از حيث انتساب  آن به مؤلّف و پيوستگى تاريخى مخطوطات آن و برخی گزاره‏ هاى مرتبط با اين مقوله كه در سايۀ بررسى نسخه‏ هاى خطّى  هر اثر و پراكندگى جغرافيايى  آنها حاصل می شود، و نیز بررسی میزان تواتر و شهرت اثر در دوره‏ هاى مختلف تاريخى، نوع  نشان‏ها  ، انهاءات  و سایر یادداشت های آمده در لابلای نسخه های خطّی اثر، تطبيق  نسخه ها و بررسى نوع اختلاف‏ها، که در مجموع، از حاصل این ها نوعی علم اجمالى به اعتبار تاریخی اثر، حاصل مى‏شود.
شمارۀ اوّل این پژوهش، به کتاب "الکافی" اثر مرحوم ثقة الاسلام محمّد بن یعقوب رازی کلینی (ت 329 ق) اختصاص دارد.
 پژوهش در مجموعۀ صد نسخۀ برتر از اين كتاب ـ كه با ملاك‏هاى علمى نسخه ‏شناسى، انتخاب شده‏اند ـ و بررسى پيوستگى اجمالى آن‏ها به صورت مستقيم از محتویات نسخه‏ هاى موجود یا به واسطۀ انواع يادداشت‏ها و نشان‏ها و امضاها و مانند آن، به ضميمۀ برخى قرائن و شواهد كتاب‏شناختى جانبى، به نگارنده، اين جرأت را مى‏ دهد كه اعتبار تاريخى آن را مسلّم انگاشته و در ضمن، شواهد اعتبار را كاويده و نواقص احتمالى در اين مسير را به روش توصيفى پاسخ دهد.
كليد واژه‏ ها:
 كتاب، الکافی، ثقة الاسلام کلینی، نسخه، نسخۀ برتر،  اعتبار تاريخى كتاب، تواتر نسخه، شهرت نسخه.