آداب و سنن اسلامی (1)

1. آداب خوردن و آشامیدن

نویسنده: سید مجتبی صحفی

پیشگفتار

در آموزه های اسلامی، بهره مندی انسان از همة نعمت های مادّی و معنوی خلقت، برخلاف مکاتب و دیدگاه های مادّی، بر اساس یک سری اهداف تکاملی بنا نهاده شده است. از آن جمله، شناخت خداوند به عنوان صاحب همة نعمت ها و موهبت ها و به یاد او بودن، همچون سپاس و شکرش، یکی از مهمترین خواسته های الهی از انسان بر سر سفرة طبیعت بوده است.
به این منظور، اسلام و تعالیم ارزشمند آن، به منظور حفظ این اهداف و آرمان های تکامل-بخش، در همۀ مراحل زندگی انسان مؤمن، یک سری آداب و سنّت های خاصّی را طرح ریزی کرده که علاوه بر همسویی آن ها با سلامت جسم و روح انسان، در این راستا نقش مهمّی را ایفا می کنند. می توان گفت: هیچ عرصه ای وجود ندارد که در آن جا دین مقدس اسلام، به همین منظور حضور هدفمند نداشته و سعی در اصلاح رفتارهای فردی و جمعی مؤمنان نداشته باشد. در عرصة خوردن و آشامیدن گرفته، تا همبستر شدن، تخلّی رفتن، مسواک زدن، معاشرت، عیادت همدیگر، خوابیدن و مانند آن.
دامنة آداب و سنّت های ارزشمند اسلامی چنان گسترده است که جمع آوری توصیه ها و متون مربوط به هر کدام، نیازمند طرحی مفصّل در حدّ چند جلد کتاب است. ما در این جا به تناسب فضایی که پایگاه پژوهشی میثاق در اختیارمان نهاده، در هر دوره با آداب و سنن ارزشمند اسلامی در یک عرصه از عرصه¬های زندگی بشر، آشنا خواهیم شد.

1.    خوردن و آشامیدن

در متون اسلامی، دربارة آداب غذا خوردن و آشامیدن، نکته های بسیار مهم و طلایی، خطاب به همة مؤمنان داده شده که خوشبختانه هر از گاهی توسّط اندیشمندان و محقّقان عرصه های مختلف پزشکی و علوم اجتماعی، حقانیّت آن ها مورد اثبات قرار گرفته است. رعایت این آداب، نه تنها موجب سلامت جسم و روح انسان می گردد، بلکه او را در راستای برخی اهداف تکاملی خلقت، همچون تقویت حضور عبد در محضر مولای خود، تقویت روحیة سپاستمندی و مانند آن، یاری شایانی می نماید.

آداب مرتبط با خوردن و آشامیدن، به دو بخش آداب روحی و آداب ظاهری، تقسیم می شوند که در این جا به اجمال، بخشی از آن ها مورد اشاره قرار می گیرد. فصل اوّل: آداب مرتبط با روح و روان انسان در خوردن و آشامیدن

1.    رعایت حرام و حلال
در تعالیم اسلامی، تأکید زیادی بر مراعات حرام و حلال در کسب ها و درآمدها و خوردن و آشامیدن شده است. رعایت این امر، موجب عنایت خداوندی به بندگان خویش می گردد.
در حدیث قدسی، خداوند متعال، خطاب به پیامبرش می فرماید: «ای احمد، اگر غذا و نوشیدنی ات پاک باشد، در حفظ و حمایت من خواهی بود». [ارشاد القلوب، ج 1، ص 203].
رسول خدا(ص) نیز می فرماید:
                                           مَن أکل الحلال قامَ علی رأسه مَلَکٌ یستغفر له حتّی یفرغ مِن أکله؛
هر کس غذای حلال تناول کند، فرشته ای بر بالای سر او بایستد و تا پایان غذا، پیوسته برای او طلب مغفرت و بخشش کند. [مکارم الأخلاق، ص 150].
و در روایتی دیگر می فرماید:
                                                           مَن أکل الحلال أربعین یوماً نَوَّر الله قلبَه؛
                            هر کس چهل روز، روزی حلال بخورد؛ خداوند، قلب او را نورانی گرداند [عدّة الداعی، ص 89] 2.    رعایت برخی آداب معنوی بر سر سفره
در کتاب «من لا یحضره الفقیه» [ج 3، ص 359] امام حسن مجتبی(ع) در ضمن حدیثی می فرماید:
«در سفره، دوازده ویژگی وجود دارد که چهار مورد آن، رعایتش لازم و چهار موردش مستحب و چهار موردش از ادب است. امّا آنچه مراعاتش لازم است، عبارتند از: شناخت خدا، رعایت خشنودی حق تعالی، بسم الله گفتن در ابتدای شروع غذا، و الحمد لله گفتن ...»
و در کتاب مستدرک الوسائل [ج 16، ص 231] رسول خدا ضمن حدیثی می فرماید:
                                         ... فاجتمعوا علیه واذکروا اسم الله علیه یبارک لکم فیه؛
                                        با جماعت بخورید و بسم الله الرحمن الرحیم بگویید تا برکت غذا زیاد شود.
و امام باقر(ع) در ضمن حدیثی فرمود: «هنگامی که سفره را انداختید و پهن کردید، نام خدا را بر زبان برانید». ودر حدیث دیگر فرمود: «هنگام نوشیدن، بسم الله الرحمن الرحیم و پس از آن الحمد لله ربّ العالمین بگویید» [مکارم الأخلاق، ص 152]. 3.    نهی از خوردن با حالتِ جنابت
در کتاب «من لا یحضره الفقیه» [ج 4، ص 3، ح 4668] امام صادق(ع) از پدران بزرگوارش از امیرالمؤمنین(ع) نقل می کند که:
                                      نهی رسول الله عن الأکل علی الجنابة، و قال: أنّه یورث الفقر؛
                                      رسول خدا نهی فرمود از خوردن با حالت جنابت که موجب فقر می شود.

فصل دوم: آداب ظاهری غذا خوردن

آداب ظاهری، مجموعه ای از ضوابط رفتاری است که در جوامع انسانی مورد توجّه قرار گرفته، نماد تربیت و فرهنگ انسان، محسوب می گردد.
آداب، بستگی زیادی به فرهنگِ اقوام و زمانِ آن دارد، لذا ممکن است آدابی خاص در یک جامعه، امری متداول تلقّی شود؛ امّا همین آداب در جامعه ای دیگر ناپسند به حساب آید؛ لذا تفاوت و تمایز آداب در بین اقوام و تمدّن های مختلف، امری بدیهی و معقول است. مثلاً در برخی از اقوام، از میهمان انتظار می رود به جهت احترام به صاحب خانه و میزبان، تمام غذایی که در پیش او نهاده اند را میل کند و این را نیکو می شمارند، در حالی که همین امر در برخی از فرهنگ ها مورد پسند نیست. چنان که در اسلام نیز آداب و دستورات فراوانی برای خوردن و نوشیدن از ناحیة معصومان(ع) به ما رسیده که از باب نمونه، بعضی از آن ها را مرور می کنیم: 1.    شستن دست ها قبل از غذا
حضرت علی(ع) فرمود: «شستن دست قبل از شروع به غذا و پس از آن، روزی را زیاد می کند. [تحف العقول، ص 101].
و امام جعفر صادق(ع) فرمود: «هر کس قبل از غذا و بعد از آن دستان خود را بشوید، این کار موجب گشایش در زندگی و سلامتی او می شود» [کافی، ج 6، ص 290].
نیز امام جعفر صادق(ع) فرمود: «رسول خدا هرگاه نان و گوشت می خوردند، دستان خود را به خوبی می شستند و دستان مرطوب خود را به صورت خود می کشیدند [مکارم الأخلاق، ص 31]. 2.    بسم الله گفتن به هنگام شروع غذا
در میان اقوام و ملل مختلف ، رسم است که کارهای مهم را با نام یکی از بزرگان خود آغاز می کنند، مثلاً اگر کلنگی برای احداث مجتمعی مهم به زمین زده می شود، به نام کسی می¬زنند که به او علاقۀ وافر دارند. نیز همین مبنای عقلی را انبیای الهی به انسان های موحّد آموخته اند تا برای بقاء و دوام امورشان آن ها را به ذات بی زوال حق مرتبط سازند. و این ارتباط، با ذکر نام پروردگار در شروع کارها است.
اهمیت این مسأله تا بدانجا است که رسول اسلام(ص) حدیث می کند که حق تعالی فرمود:
                                     کلُّ أمر ذی بالٍ لم یذکر بسم الله فیه فهو أبتر؛
                هر امر ارزشمند که با بسم الله آغاز نشود، ناقص و بی فرجام می ماند. [تفسیر منسوب به امام عسکری، ص 24، ضمن ح 7].
یا در کتاب مکارم الاخلاق، طبرسی از رسول خدا(ص) نقل می کند که آن حضرت فرمود:
                                         ... و اذکروا اسم الله علیه یبارک لکم فیه؛
                                       بسم الله الرحمن الرحیم بگویید تا برکت غذا زیاد شود [مکارم الأخلاق، ص 152]. 3.    دعا کردن هنگام غذا و بعد از آن
بدون شک از آثار دعا می توان به تأثیر ژرف آن در حصول و دریافت برکات و آثار فراوان معنوی و مادی الهی اشاره کرد و این که با دعا دل انسان ناخودآگاه متوجه خدا می شود و روح و جان او را تحت تأثیر قرار می دهد.
در فرهنگ اسلامی توجّه زیادی به دعا شده و دعا را موجب نزول برکات مادی و معنوی خدای متعال دانسته اند. نیز دعا مایة رفع همّ و غم، نزول رحمت الهی، رفع بلایا و خطرات است.
در روایات بسیاری، معصومان (علیهم السلام) ما را با فرهنگ دعا آشنا کرده اند و برای بسیاری از امور، دعاهای مخصوص ارائه فرموده اند. از جمله آن که دعاهایی برای شروع و پایان غذا به ما رسیده که در منابع مرتبط، آمده است. 4.    خوردن از مقابل خود
رفتار انسان نشان از برداشت های فکری، روحیّات و منش افراد دارد. دیده می شود برخی افراد هنگامی که بر سفره ای نشسته، غذا می خورند، مرتّب به جهت های گوناگون توجّه می کنند؛ گاهی به راست متمایل شده، گاه به چپ چرخش می کنند، گاه آن طرف سفره را می پایند، گاهی این طرف را ورانداز می کنند. این رفتار، نشان از دنائت طبع و پستی روح دارد. در مقابل، افراد دیگری هستند که هنگام تناول غذا اکتفا می کنند به آنچه در مقابلشان نهاده شده و تمایلی به جهات دیگر ندارند، این خود یکی از نشانه های بزرگی روح و مناعت طبع است.
در کتاب مکارم الاخلاق طبرسی [ص 149] از رسول خدا(ص) روایت شده است که:
إذا وضعت المائدة بین یدی الرجل فلیأکل ممّا یلیه، و لا یتناول ممّا بین یدی جلیسه، و لا یأکل من ذروة القصعة؛ فإنّ من أعلاها تأتی البرکة؛
هرگاه سفره غذا گشوده شد، از آنچه پیش روی او نهاده شده بخورد و از غذای پیش روی همنشین خود برندارد. و از محلّ برجستة غذا نیز نخورد؛ زیرا برکت از بالای آن می آید. 5.    ساده نشستن
روایت شده است: رسول خدا (ص) گاه در بین حلقه های اصحاب به گونه ای می نشست که تازه وارد از تشخیص رسول خدا در بین حاضران عاجز می ماند و سؤال می کرد که کدام یک از شما محمد(ص) هستید. این، حکایت از سادگی آن حضرت در نشستن داشت.
از آن جا که نحوة نشستن بر سفره، خود نشان گر روحیّات و شخصیّت آدمی است، مثلاً پا روی پا انداختن، چهار زانو نشسستن، تکیه دادن هنگام خوردن و نیز خوابیده خوردن، نشانة خوی خود برتر بینی و تکبّر و استکبار دارد، یا در مقابل، دو زانو نشستن، و پا روی پا نشستن و مانن آن ، نشان از فروتنی، لذا در روایات اسلامی، به این نحوه نشستن سفارش شده است.
امام علی(ع) می فرماید:
إذا جَلَس أحدکم علی الطعام فلیجلس جِلسَةَ العبد، و لا یضعنَّ أحدکم إحدی رجلیه علی الآخر، و یتربَّع؛ فإنَّها جِلسةٌ یبغضها الله و یقمت صاحبها؛
بر سر سفره، به سان غلامان و بردگان بنشینید و یک پا را بر روی پای دیگر نگذاشته و نیز چهار زانو ننشینید؛ چرا که خداوند این گونه نشستن و صاحب آن را دشمن می دارد. [المحاسن برقی، ج 2، ص 422، ح 308]. 6.    شروع غذا با نمک یا سرکه
نمک از موادی است که در طبیعت به وفور یافت می شود. این ماده با ترکیبات خود دارای اثرات فراوانی در سوخت و ساز بدن می باشد. استفاده از این عنصر در غذاهای روزانه، در حدّ معقول، بسیار مفید و نیاز ضروری بدن است و در هضم غذا مفید و سودمند. از این عنصر طبیعی، در ترکیب داروها نیز استفاده می شود. سرکه نیز مایة تقویت و استحکام دندان می شود.
امام علی(ع) می فرماید: «هر کس غذایش را با نمک شروع کند، خداوند هفتاد بلا را از او دور کند که اوّل آن ها بیماری «خوره» می باشد» [صحیفة الرضا(ع)، ص 78، ح 162].
رسول خدا (ص) نیز می فرماید:
                                      علیکم بالملح؛ فإنّه شفاء من سبعین داء؛ منها: الجذام، و البرص، و الجنون؛
بر شما باد به نمک (هنگام شروع غذا)؛ چون شفاء از هفتاد مرض درد است، از جمله: پیسی، خوره و دیوانگی [صحیفة الرضا(ع)، ص 78، ح 164].
نیز فرمود: «خدا و ملائکة او درود می فرستند بر سفره ای که در آن سرکه و نمک باشد» [المحاسن، ج 2، ص 487، ح 552]. 7.    به آرامی خوردن و خوب جویدن
یکی از دستورات ارزشمند اسلام در خوردن غذا آن است که انسان غذا را با عجله نخورد، خوب بجود و با آرامش و آرامی میل کند، ... و از نکاتی که در امر بهداشت تغذیه، مورد نکوهش و مذمّت واقع شده است، آن است که انسان با سرعت غذا بخورد؛ چون این امر، موجب چاقی و انباشت چربی در ناحیۀ شکم می گردد. و این بدان جهت است که غدد حس گر، که حکم سنسور را در صنایع پیشرفته دارد، در سریع خوردن عمل نمی کند و این موجب می شود که شخص بیش از نیاز خود میل کند.
و این که اسلام سفارش کرده: به آرامی بخورید و خوب بجوید، یکی از آثار آن این است که با بزاق دهان خوب مخلوط گشته، هضم غذا را آسان می کند. و دیگر آن که غدد حس گر، به موقع اعلام کفایت می کند و شخص، احساس سیری می کند.
امام صادق(ع) می فرماید: «نشستن بر سر سفره را طولانی کنید؛ زیرا این، ساعتی است که از عمر شما به حساب نمی آید» [مکارم الأخلاق، ص 141].
و در کتاب شریف دعوات راوندی [ص 74]، حدیثی از علی(ع) نقل شده که آن حضرت خطاب به امام مجتبی می فرماید: «ای فرزندم، آیا تو را مطلبی نیاموزم که از طب، بی نیاز شوی؟
عرضه داشت: پدر جان بفرمایید.
 حضرت فرمود: تا گرسنه نشده ای، بر سر سفره ننشینی. و تا به غذایی اشتها پیدا نکردی، از آن مخور. نیکو غذایت را بجو و هنگام خواب، (جهت تخلیه) به دستشویی برو».
نیز یکی از اصول مهم که نقش بسیار تعیین کننده در همۀ شئون زندگی دارد، رعایت اعتدال در همۀ زمینه های مادی و معنوی انسان است. این مهم تا بدانجا اهمیت دارد که خداوند در آیات مربوط به صفات و مشخصات بندگان برگزیدۀ خود، یکی از اوصاف آنان را اعتدال رفتاری، معرفی می کند. این مسأله در خوردن و آشامیدن نیز بسیار مهم و مورد تأکید، قرار گرفته است.
امام علی(ع) فرمود: «هرگاه خداوند، صلاح بنده ای را بخواهد، به او کم سخن گفتن و کم خوردن و کم خوابیدن را الهام می فرماید».
و در حدیث دیگری می فرماید: «پرخوری، موجب بیماری های بسیاری می گردد» [غررالحکم، ص 73].
و امام رضا(ع) می فرماید: «به اندازه ای غذا بخور که متناسبِ بدنت باشد و بیشتر از آن مقدار ارزش غذایی ندارد و هر کس به اندازه بخورد، او را سود بخشد و همچنین است آشامیدن آب» [طبّ الرضا(ع)، ج 1، ص 103].
و برخی از آداب دیگر که در متون دینی ما به آن ها تأکید شده، عبارت اند از:
1.    خوردن و نوشیدن با دست راست.
2.    نگاه نکردن به لقمۀ دیگران.
3.    شروع غذا توسّط صاحب سفره.
4.    مکیدن آب و سر نکشیدن آن.
5.    یاد سیّد الشهداء نمودن پس از نوشیدن آب.
6.    با یک نفس نیاشامیدن آب و تنفّس نکردن در ظرف آب.
7.    سر نکشیدنِ آب.
8.    بدون دعوت، غذای کسی را نخوردن.
9.    زیاد خوردنِ سبزیجات.
10.    در حال تکیه، غذا نخوردن.
11.    نخوردن در حال راه رفتن.
12.    در حال خوابیده غذا نخوردن.

پایدار باشید ...

Tags: سنت اسلام اسلامی سنتی آداب