1. نگاهی به مجموعه های مخطوط رسائل سیّد مرتضی

نگاهی به مجموعه های خطی سیّد مرتضی علم الهدی(ره)

استاد محمد حسین درایتی

(برگرفته از خبر نامۀ کنگرۀ سیّد مرتضی، شمارۀ دوم)

پیشگفتار

آثار سیّد مرتضی از نظر حجم و کمّیت، به دو بخش: کتابها و رساله ها تقسیم می شوند. فهرست نگاران نسخ خطّی در بارۀ شناسایی و معرفی کتابهای سیّد مرتضی، کمتر دچار مشکل شده اند؛ امّا در خصوص شناسایی و معرّفی رساله های وی گاه به خطا رفته اند. منشأ این کاستی را می توان این گونه برشمرد:
۱. بیشتر رساله های سیّد مرتضی در ضمن مجموعه ها گنجانده شده اند و نسخۀ جداگانه ای نداشته اند. بنا بر این، تفکیک رساله ها زمان و دقت دوچندانی را می طلبیده است.
۲. برخی از رساله های سیّد مرتضی، عنوان خاصّی نداشته اند. لذا هر کس به دلخواه خود برای آن عنوانی را بر ساخته و آن را به همان عنوان، معرّفی کرده است.
۳. برخی از رساله ها چون حجم اندکی داشته اند، فهرست نگاران، چندین عنوان رساله را در ضمن یک عنوان کلّی مانند «مسائل شتی» معرّفی کرده اند.
و نیز برخی عوامل دیگر که بر اهل فن و فهرست نگاران، پوشیده نیست.
  با توجّه به برگزاری کنگرۀ بزرگداشت هزارۀ وفات سیّد مرتضی و تصمیم برگزارکنندگان آن به تصحیح آثار آن عالم نامدار، شناسایی نسخه های خطّی آثار سیّد مرتضی و دریافت تصویر نسخه ها از کتابخانه های ایران و دیگر کشورها در دستور کار قرار گرفت. پس از کنترل نسخه های گردآوری شده، معلوم گردید رساله های جدیدی از سیّد مرتضی در این مجموعه ها قرار گرفته اند که در فهارس گزارش نشده اند. همچنین برخی اشکالات جزئی دیگر مانند انتساب اثری به سیّد مرتضی که از او نیست و یا انتخاب عنوانی اشتباه برای رساله ای که خود، عنوان خاصی داشته است و... .
  این نوشتار، بر اساس فهرست کتابخانه ها و به ترتیب شمارۀ نسخه، به بررسی و معرّفی دوبارۀ نسخه های خطّی رسائل سیّد مرتضی، به ویژه مجموعه هایی که پیش از این، اشکالاتی در معرفی آنها وجود داشت، می پردازد.

اعتبار تاریخی الکافی

(1)
کتاب الکافی / اثر ثقة الاسلام  کلینی (ت 329 ق)

پژوهشگر و نویسنده:  حمید احمدی جلفایی

چكيده

بررسى اعتبار تاریخی هر یک از متون کهن اسلامی، عنوان مسئله ای است که به نظر می رسد به عنوان یک خلأ جدّی در عرصۀ تحقیقات اسلامی، وجود دارد و جا دارد به عنوان یک دانش جدید، آن را جز دانش های زیر شاخه علوم حدیث، مطرح کرد.
برای این مهم، ابزارها و راهکارهای متعدّدی می توان مطرح کرد که اساسی ترین آنها در رابطه با متون کهن اسلامی ، بررسی اعتبار تاریخی هر یک از آنها بر اساس مخطوطات و قرائن داخلی و خارجی کتابشناسی می باشد.
اعتبار كتاب، نه به آن معنا كه حاميان مبناى رجالى «اعتبار كتاب» در دانش رجال يا اصول فقه، از آن بحث كرده ‏اند؛ بلكه به معناى بررسى اعتبار آن، از حيث انتساب  آن به مؤلّف و پيوستگى تاريخى مخطوطات آن و برخی گزاره‏ هاى مرتبط با اين مقوله كه در سايۀ بررسى نسخه‏ هاى خطّى  هر اثر و پراكندگى جغرافيايى  آنها حاصل می شود، و نیز بررسی میزان تواتر و شهرت اثر در دوره‏ هاى مختلف تاريخى، نوع  نشان‏ها  ، انهاءات  و سایر یادداشت های آمده در لابلای نسخه های خطّی اثر، تطبيق  نسخه ها و بررسى نوع اختلاف‏ها، که در مجموع، از حاصل این ها نوعی علم اجمالى به اعتبار تاریخی اثر، حاصل مى‏شود.
شمارۀ اوّل این پژوهش، به کتاب "الکافی" اثر مرحوم ثقة الاسلام محمّد بن یعقوب رازی کلینی (ت 329 ق) اختصاص دارد.
 پژوهش در مجموعۀ صد نسخۀ برتر از اين كتاب ـ كه با ملاك‏هاى علمى نسخه ‏شناسى، انتخاب شده‏اند ـ و بررسى پيوستگى اجمالى آن‏ها به صورت مستقيم از محتویات نسخه‏ هاى موجود یا به واسطۀ انواع يادداشت‏ها و نشان‏ها و امضاها و مانند آن، به ضميمۀ برخى قرائن و شواهد كتاب‏شناختى جانبى، به نگارنده، اين جرأت را مى‏ دهد كه اعتبار تاريخى آن را مسلّم انگاشته و در ضمن، شواهد اعتبار را كاويده و نواقص احتمالى در اين مسير را به روش توصيفى پاسخ دهد.
كليد واژه‏ ها:
 كتاب، الکافی، ثقة الاسلام کلینی، نسخه، نسخۀ برتر،  اعتبار تاريخى كتاب، تواتر نسخه، شهرت نسخه.

پیام

این نسخه، نسخۀ آزمایشی پایگاه است؛ به زودی در نسخه های اصلی آینده، در این شاخه، نتیجه ی تحقیقات مربوط به قرآن و علوم قرآنی، عرضه خواهد خواهد شد.

پیام

این نسخه، نسخه ی آزمایشی پایگاه است؛ به زودی در نسخه های اصلی آینده، در این شاخه، سلسله نوشته های مرتبط با شناخت مصحّحان موفّق جهان اسلام، عرضه  خواهد شد. مصحّحان محترم می توانند خلاصه ای از بیوگرافی علمی خود را جهت معرّفی، به خطوط ارتباطی سایت، ارسال نمایند.

درسنامۀ روش تصحیح متون و مهارت های لازم (1)

درسنامۀ روش تصحیح و تحقیق متون و مهارت های لازم  (1)

نویسنده : حمید احمدی جلفایی

پیشگفتار

امروزه در میان شاخه های مختلف علوم نظری و فنون مرتبط با آن ها، از عناوینی همچون: تصحیح، نسخه شناسی، نسخه پژوهشی، متن شناسی، تحقیق متن، کتاب شناسی و مانند آن، یا از عناوین فرعی دیگری مثل: تقویم متن، مستند سازی، تعلیقه نگاری و مانند آن، بحث می شود که در گذشته های نه چندان دور، این عناوین، خیلی مطرح نبوده اند، به گونه ای که در راستای برخی از آن ها کتاب های مستقّلی نوشته شده و گاه به عنوان واحدهای درسی شناخته شده، در محافل علمی و دانشگاهی، مورد تدریس قرار می گیرند.
در طول یک دهۀ اخیر، برخی نویسندگان و محقّقان، کوشیده اند تا برخی از عناوین مذکور را به عنوان دانش های مستقلّی در میان علوم نظری مطرح ساخته و درسنامه هایی در این رابطه تنظیم نمایند؛ امّا این تلاش ها تا کنون نتایج قابل توجّهی نداشته و آثار چندان خوب و مهمّی در این راستا عرضه نشده است.
بسیار ضروری است تا ماهیّت این مباحث، خوب مورد بحث و بررسی قرار داده و ضمن ارزیابی علمیّت هر کدام، فواید، اهداف، مبانی، مبادی و مسائل آن ها را به صورت هدفمند، تشریح نمود.
آنچه مهّم است آن است که: همۀ این موضوعات، در راستای یک محور اساسی، مطرح هستند و آن عبارت است از: تحقیق و تصحیح متون کهن، یا حتّی غیر کهن مکتوب.

فهرست کتابخانه های خطّی جهان در حوزۀ مطالعات اسلامی (1)

(1)

کتابخانۀ آستان قدس رضوی (مشهد مقدّس)

نویسنده: حمید احمدی جلفایی

آغاز سخن
از آن جا که یکی مهمترین منابع اطّلاعاتی در فرآیند تصحیح متون کهن ، شناسایی نسخه های خطّی این آثار است، روشن است که: آشنایی کارآموزان و دانش پژوهان این عرصه با کتابخانه های خطّی دنیا و فهرست نامه های هر کدام از آن ها ، بسیار ضروری است. در این بخش از پژوهش های پایگاه پژوهشی میثاق، در هر دوره، با یکی از کتاب خانه های خطّی دنیا و فهرست نامه یا فهرستوارۀ آن آشنا خواهیم شد.

نسخه های خطّی برتر

                (1)

کتاب الکافی / اثر ثقة الاسلام  کلینی (ت 329 ق)

پژوهشگر و نویسنده:  حمید احمدی جلفایی

 

پيشگفتار

كتاب "الکافی" معروف‏ترين اثر ثقة الاسلام محمّد بن یعقوب کلینی رازی (ت 329 ق) از پرآوازه ‏ترين محدّثان سدۀ چهارم است كه نخستین کتاب از كتاب‏هاى چهارگانۀ ممتاز در عرصۀ استنباط نيز به شمار مى‏ رود.
این کتاب ، دربردارندۀ 15413 حدیث اصلی و بالغ بر 337 حدیث ضمنی ، در قالب سه بخش کلّی : اصول، فروع و روضه است، که هر بخشی خود دربردارنده، کتابهای متعدد می باشد.
در مجموع، 35 کتاب و در دو بخش اول و دوم 2271 باب ، آمده و بخش سوم ، باب بندی خاصّی ندارد.
بخش اصول کتاب، حاوی احادیث اعتقادی و کلامی و تاریخ معصومان و مانند آن، و بخش فروع ، دربردارندۀ احادیث فقهی، و بخش روضه شامل احادیث پراکنده در موضوعات مختلف اخلاقی، تاریخی، اعتقادی و مانند آن است.
کتاب، شامل خطبه ای است که مؤلّف در آن ، به انگیزۀ خود از تألیف این اثر و برخی شیوه های خود پرداخته است. وی در آنجا خاطر نشان کرده که : این اثر را در جهت خواستۀ شخصی از برادران دینی اش که امور بر او مشکل شده و در تشخیص روایات مختلف صحیح و ناصحیح درمانده شده بود و از محضر وی کتاب جامعی را در خصوص احکام و نظرات اسلامی در همۀ ابعاد زندگی خواستار بوده، نوشته است (خطبۀ کتاب) .
نام این شخص، معلوم نیست، امّا احتمال داده شده که نام او "محمّد بن احمد بن عبد اللّه بن قضاعة صفوانی" یا "محمّد بن نعمانی" بوده باشد (پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه، ص 470).