الفقه الفعّال - 1

حمید الأحمدي الجلفائي

 

التمهید

بسم الله الرحمن الرحیم، و به نستعین، و هو خیر ناصر و معین.
لا یخفی أنّ «الفقه» یُعدّ من أشرف العلوم فی کلّ من الأدیان، لا سیّما الدین المبین الخاتم المسمّی بالإسلام، و هو في أسهل بیان: ما یعتمد علیه الفقیه في استنباط الأحکام الشرعیّة الفرعیّة في مجالات متعدّدة.
و یکسب «علم اُصول الفقه» أیضاً شرافة الفقه منه؛ لأنّه یکون کالمقدّمة له، و لا ینبغي التفقّّه إلاّ بها، بل یبتنی الفقه علی قواعدها و قوانینها بالجملة.
و لقد صنّفت في کلا المضمارین تصانیف و آ ثار متعدّدة من قِبل علماء الفریقتین من القدیم، لا سیّما من بدو استقلالهما بعنوان علمین مبوّبین بعد القرن الثاني عشر تقریباً. ثمّ أعقب تاریخ هذین العلمین أدوار مختلفة في طول الزمان إلی الوقت الحاضر، کما  سیأتي تفصیله، حتّی بلغا في السنین الأخیرة إلی مرحلة یُری ازدهارهما و کمالهما و اتّصافهما بمختصّات و ملاکات جدیدة مترقّیة، حیث یُسمّیان بعنوانین: «الفقه الفعّال» و «اُصول الفقه الفعّال» و یُعبّر عنها في اللغة الفارسیّة: «پویا».
فما هذا الفقه الجدید الذي یدافعُ عنه کثیر من الفقهاء المتعمّقین ـ منهم: السیّد الإمام الخمیني قائد الثورة الإسلامیّة الإیرانیّة (ره)، و السیّد العلاّمة الطباطبائي (ره)،  والعلاّمة السیّد محمّد حسین الطهراني (ره)، و السیّد شمس الدین (ره)، و الشیخ الشهید المطهّري (ره)، و السیّد العلاّمة عليّ الخامنه ‏ای قائد النظام الإسلاميّ  الأیراني في زماننا الحاضر، و العلاّمة الآصفي، و الشیخ إبراهیم الجنّاني و غیرهم، الذین سیأتي أسماؤهم في أثناء المطالب في الکتاب عند نقل أقوالهم و آرائهم – ؟ و ما موجباته و مقتضیاته؟ و ما مختصّاته و ملاکاته؟
هذه أسئلة قد سعی بعض من العلماء في الجواب عنها، إمّا متفرّقة في مجالات متعدّدة،  و إمّا في هیئة تصانیف مستقلّة، و إن لم نجد من القسم الثاني شیئاً ثمیناً إنصافاً.
فعلی أيّ حال، یعدّون العلماء المتعمّقین الفقه الفعّال کنقطة عطف في تاریخ الفقه الإسلامي، و هکذا تبعاً اُصول الفقه الفعّال، و إن یختلفون في مختصّاته و ملاکاته الأساسیّة؛ لکن أحسب أنّ معرفة الفقه الفعّال و اُصوله یطلب مساعي کثیرة  دقیقة غیر ما صُنّف جدّاً، فکثیر من المباحث المستحدثة فی لسان الفقهاء و لا سیّما في لسان المستشکلین (للفقه الإسلامي) ینبغي أن یُبحث عنها بنحو عمیق دقیق، و لکثیر من القواعد الجدیدة في الفقه الفعّال لابدّ أن یُرسّم ملاکات مشخّصة علمیّة؛ لأنّ من الواضح أنّ الاکتفاء بالکلّیّات في نظیر هذه المجالات سیورد الدین  إلی ورطات الهلاکة، و لا یُثمر إلاّ الاضطراب و الشبهة في قلوب المسلمین.
فعلی هذا، یستلزم معرفة الفقه الفعّال معرفة مقتضیاته و موجباته و ملاکاته دقیقة، و یستلزم أیضاً العلم التفصیليّ المستهدف بتاریخ الفقه و الفقاهة في الإسلام، و هکذا تاریخ اُصول الفقه، و الآراء الکلّیّة المربوطة بهما، و مباني التشریع في الشریعة الکاملة الإسلامیّة.

درسنامۀ روش تحقیق .1

تحقیق و آموزش : حمید احمدی جلفایی

پیشگفتار

بدون شرح و اثبات، هویداست که: «پژوهش و تحقیق» از مبانی عمدۀ توسعه فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی و سیاسی در هر جامعه ای است. امروزه توسعه یافته ترین کشورها، بیشترین هزینه را به بخش پژوهش و تحقیق، به ویژه پژوهش های بنیادین و راهبردی، تخصیص می دهند.
در جهان اسلام، خوشبختانه دیرینۀ تحقیق و پژوهش، به همان قرون اولیّۀ عصر پیدایش و ظهور این دین برمی گردد. آثار و اختراعات اندیشمندان مسلمان درعرصه های مختلف در طول تاریخ، بهترین گواه این سخن است؛ به گونه ای که در بسیاری از عرصه ها، حتّی عرصه هایی همچون: اقتصاد، صنعت، شیمی، فیزیک، هیئت، نجوم و مانند آن، دست نوشته های برخی اندیشمندان مسلمان، امروزه حتّی در جهان غرب، از معروف ترین و مهمترین آثار کهن موجود، به حساب می آید.
نزاع بر سر آن که در فرایند روشمند سازی تحقیقات و پژوهش ها - که عمدتأ درطول چند قرن گذشته، بسیار پررنگ شده -  جهان اسلام، تا چه اندازه متأثّر از پیشرفت های علمی جهان غرب شده، به نظر این جانب، بی فایده است. جواب، هرچه باشد، برای هیچ کدام از طرفین، به خودی خود، نه منقصت است و نه فضیلت؛ آنچه مهّم است آن است که: همۀ جوامع، بدون تعصّب از پیشرفت های فکر بشری در هر کجای دنیا که باشد، به صورت هدفمند بهره گرفته و آن ها را در مسیراعتلای عقاید و ارزش ها و سعادت دنیا و آخرت مردم جامعۀ خویش به کار گیرند.
خوشبختانه درایران اسلامی، به ویژه در طول نیم قرن اخیر، فرایند روشمند سازی تحقیقات و پژوهش ها در همه ی عرصه ها شروع شده و موفقّیت های قابل توجّهی به ویژه در دو دهۀ اخیر در مجامع و محافل علمی کشور، حاصل شده است.

درسنامۀ روش تصحیح متون و مهارت های لازم (1)

درسنامۀ روش تصحیح و تحقیق متون و مهارت های لازم  (1)

نویسنده : حمید احمدی جلفایی

پیشگفتار

امروزه در میان شاخه های مختلف علوم نظری و فنون مرتبط با آن ها، از عناوینی همچون: تصحیح، نسخه شناسی، نسخه پژوهشی، متن شناسی، تحقیق متن، کتاب شناسی و مانند آن، یا از عناوین فرعی دیگری مثل: تقویم متن، مستند سازی، تعلیقه نگاری و مانند آن، بحث می شود که در گذشته های نه چندان دور، این عناوین، خیلی مطرح نبوده اند، به گونه ای که در راستای برخی از آن ها کتاب های مستقّلی نوشته شده و گاه به عنوان واحدهای درسی شناخته شده، در محافل علمی و دانشگاهی، مورد تدریس قرار می گیرند.
در طول یک دهۀ اخیر، برخی نویسندگان و محقّقان، کوشیده اند تا برخی از عناوین مذکور را به عنوان دانش های مستقلّی در میان علوم نظری مطرح ساخته و درسنامه هایی در این رابطه تنظیم نمایند؛ امّا این تلاش ها تا کنون نتایج قابل توجّهی نداشته و آثار چندان خوب و مهمّی در این راستا عرضه نشده است.
بسیار ضروری است تا ماهیّت این مباحث، خوب مورد بحث و بررسی قرار داده و ضمن ارزیابی علمیّت هر کدام، فواید، اهداف، مبانی، مبادی و مسائل آن ها را به صورت هدفمند، تشریح نمود.
آنچه مهّم است آن است که: همۀ این موضوعات، در راستای یک محور اساسی، مطرح هستند و آن عبارت است از: تحقیق و تصحیح متون کهن، یا حتّی غیر کهن مکتوب.